การตัดสินใจต่อการใช้ปัจจัยการผลิตอย่างเหมาะสมเพื่อเพิ่มขีดความสามารถทางการแข่งขันของเกษตรกรในเขตภาคเหนือตอนบนภายใต้แนวทางระบบเกษตรนาแปลงใหญ่
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์สำคัญเพื่อวิเคราะห์การตัดสินใจต่อการจัดสรรปัจจัยการผลิตเพื่อการปลูกข้าวตามแนวทางนาแปลงใหญ่ของ อ.พาน จ.เชียงราย โดยการพัฒนาแบบจำลองการจัดสรรทรัพยากรเพื่อการปลูกพืชหลายวัตถุประสงค์แบบหลายช่วงเวลา ร่วมกับวิธี MCDM ที่ประกอบด้วย extended goal programming(EGP) และ multi-choice goal programming(MCGP) โดยชุมชนมีส่วนร่วมในการกำหนดนํ้าหนักความสำคัญของทางเลือกด้วยวิธี Fuzzy AHP ผลการศึกษาได้แสดงให้เห็นว่าเกษตรกรในพื้นที่ศึกษา อ.พาน จ.เชียงราย ได้ให้ความสำคัญกับการปลูก ข้าวญี่ปุ่น มากที่สุด ด้วยค่านํ้าหนัก 0.179 รองลงมา คือ ข้าวเจ้านาดำ ข้าวเหนียวนาดำกระเทียม ขา้ วเจา้ นาหว่าน และขา้ วเหนียวนาหว่าน ดว้ ยค่าน้าํ หนัก 0.171 , 0.169 , 0.161 , 0.155 และ 0.153 ตามลาํ ดับ ที่เป็นเช่นนี้เนื่องจากเกษตรกรให้ความสำคญั กับปัจจยั ด้านเศรษฐกิจและ สังคมถึง 0.74 มากกว่าสิ่งแวดลอ้ มที่เท่ากบั 0.26 และหลกั เกณฑ์ย่อย (sub-criteria) ที่มีบทบาท สำคัญต่อการตัดสินใจมากที่สุด 3 อันดับแรก คือ ปัจจัยราคา รองลงมา คือ การส่งเสริมจาก ภาครัฐบาล และต้นทุน ตามลำดับ ผลการคาํ นวณจากแบบจาํ ลองการวางแผนปลูกพืช 3 ปี พบว่าในสถานการณ์ที่ราคาผลผลิตอยู่ ในระดบั สูง(optimistic) การจดั สรรทรัพยากร(ดิน แรงงาน และน้าํ ) เพื่อการปลูกพืชที่หลากหลาย (equity) โดยเฉพาะอย่างยิ่งการปลูกขา้ วเจา้ และขา้ วเหนียวดว้ ยวิธีการนาดาํ (ม.ค.-เม.ย.) และปลูก กระเทียม(ส.ค.-ธ.ค.) สามารถสร้างผลตอบแทนไดเ้ กินกว่าค่าเฉลี่ยของรายไดค้ รัวเรือนเกษตรกร 225,972 บาท/ 3 ปี นอกจากนี้ ผลการศึกษาที่น่าสนใจคือในสถานการณ์ที่ราคาผลผลิตตกต่าํ การมุ่ง ปลูกพืชน้อยชนิดลง(efficiency) จะมีส่วนช่วยรักษาผลตอบแทนสุทธิใหเ้ กษตรกรไม่ให้ตกต่ำลงได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การปลูกข้าวเหนียวนาดำต่อเนื่องด้วยการปลูกกระเทียม การประเมินค่าเสียโอกาส(opportunity cost) โดยอาศยั ค่าอตั ราการแลกเปลี่ยน(trade-offs) ทาํ ให้ พบว่า การลดลงของราคาผลผลิตส่งผลให้ต้นทุนค่าเสียโอกาสของข้าวเหนียวนาดำ เพิ่มสูงขึ้น เพราะฉะนั้น การปลูกขา้ วเหนียวนาดาํ เป็นพืชหลกั จึงเป็นทางเลือกที่เหมาะสม ตราบเท่าที่ยงั ไม่มี ผลตอบแทนที่มากพอจากพืชทางเลือกอื่น นอกจากนี้ ในสถานการณ์ราคาผลผลิตตกต่าํ จะส่งผลให้ เกิดการใช้พ้นื ที่เพื่อปลูกข้าวเหนียวและข้าวเจ้าในระบบนาแปลงใหญ่เพิ่มขึ้นถึง 4,000 ไร่ การศึกษาครั้งนี้นำไปสู่ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายที่สำคัญคือ การขยายพ้นื ที่การรวมกลุ่มนาแปลง ใหญ่เพิ่มขึ้น จะช่วยลดความเสี่ยงด้านผลตอบแทนจากความไม่แน่นอนด้านราคาและปริมาณ ผลผลิตตกต่าํ (ความไม่นอนจากสภาพอากาศ) รวมถึงการส่งเสริมการปลูกขา้ วในภาพแบบนาดำ หรือการปลูกขา้ วแบบประณีต (System of Rice Intensification) จะมีส่วนช่วยสร้างผลตอบแทนให้ เกษตรกรไดอ้ ยา่ งมีเสถียรภาพ นอกจากนี้ เมื่อมีการพฒั นาแบบจาํ ลองการจดั สรรปัจจยั การผลิตสำหรับพื้นที่ ต.เจริญเมือง อ. พาน จ.เชียงราย ทำให้พบว่า เกษตรกรตอ้ งเผชิญอยกู่ บั สถานะการแลกเปลี่ยน(trade-offs) ระหวา่ ง ประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจกับความเท่าเทียม และทำให้เกิดแนวทางการตัดสินใจ คือ ใน สถานการณ์ภยั แลง้ และชุมชนตอ้ งการความมนั่ คงทางอาหาร ควรส่งเสริมให้ปลูกขา้ วเจา้ นาหวา่ น กระเทียม ข้าวเหนียวนาดำและนาหว่าน เพื่อทดแทนข้าวเจ้านาดำ แต่ถ้าชุมชนมุ่งเน้น ประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจการปลูกข้าวญี่ปุ่นและขา้ วเจ้านาดาํ เป็นพืชที่ตอ้ งให้ความสำคญั เป็ น ลาํ ดบั ตน้ โดยตอ้ งยอมแลกเปลี่ยนกบั ผลตอบแทนจากขา้ วเหนียวนาดาํ และหวา่ น รวมถึงกระเทียม ที่ลดลงการจัดสรรทรัพยากรจากการคำนวณด้วยแบบจำลองได้แสดงให้ทราบว่า การใช้ที่ดินมีแนวโน้มลดลง ในปีที่ 2 - 3 ไม่ว่าจะมีการกำหนดแนวทางคำตอบแบบมุ่งเน้นความเท่าเทียม(equity) หรือการมุ่งเน้นประสิทธิภาพ(efficiency) ก็ตาม เมื่อชุมชนต้องการมุ่งเน้นประสิทธิภาพของผลตอบแทนเพิ่มขึ้นทั้งข้าวเจ้านาดำและหว่าน มีบทบาทสำคัญต่อการใช้พื้นที่ในช่วงปีที่ 1 และ 2 แต่เมื่อต้องการความมั่นคงทางอาหาร การใช้พื้นที่เพื่อการปลูกข้าวเหนียวนาดำและหว่านสามารถเกิดขึ้นได้ด้วยการลดผลตอบแทนหรือลดการใช้พื้นที่การปลูกข้าวเจ้านาดำและนาหว่านลง