โครงการพัฒนากลไกการมีส่วนร่วมของชุมชนเพื่อศึกษาทางเลือกในการแก้ไขปัญหาหมอกควันอย่างยั่งยืนในพื้นที่ดอยยาว - ดอยผาหม่น จังหวัดเชียงราย
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
โครงการพัฒนากลไกการมีส่วนร่วมเพื่อพัฒนารูปแบบทางเลือกในการแก้ไขปัญหาหมอกควันที่ยั่งยืนในพื้นที่ดอยยาว ดอยผาหม่น จังหวัดเชียงราย และได้ดำเนินการโครงการนำร่องพัฒนาพื้นที่ต้นแบบจากรูปแบบทางเลือกที่ชุมชนได้ร่วมกันคิดวิเคราะห์ เพื่อแก้ไขปัญหาหมอกควันในพื้นที่ ได้แก่ 1) โครงการพัฒนาระบบเกษตรกรรมยั่งยืน 2) โครงการผลิตปุ๋ยอินทรีย์โดยใช้เศษวัสดุเหลือทิ้งจากการปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ในพื้นที่ และ 3) โครงการพัฒนาการจัดการท่องเที่ยวยั่งยืนในพื้นที่ดอยยาว-ดอยผาหม่น ดังนั้น ศูนย์วิจัยและฝึกอบรมด้านสิ่งแวดล้อม จึงดำเนินการวิจัยเพื่อประเมินผลสัมฤทธิ์การดำเนินงานของโครงการดังกล่าว โดยมีวัตถุประสงค์การวิจัย 3 ประการ ได้แก่ 1) ติดตามและประเมินผลการดำเนินงานทั้งผลผลิตและผลลัพธ์ของโครงการนำร่อง 2) วิเคราะห์กลไกและกระบวนการดำเนินงาน ปัญหา อุปสรรค เพื่อให้ทราบปัจจัยที่มีผลต่อความสำเร็จในการดำเนินงานของโครงการนำร่อง และ 3) เสนอบทเรียนและแนวทางการดำเนินงานที่เหมาะสมในการพัฒนาการทำงานของโครงการนำร่อง และก่อให้เกิดการขยายผลการดำเนินโครงการนำร่องซี่งจะนำไปสู่การแก้ไขปัญหาหมอกควันในพื้นที่อย่างยั่งยืนต่อไป ผลการประเมินพบว่า ผลผลิต และผลลัพธ์ของโครงการนำร่อง ทั้ง 3 โครงการ เป็นไปตามเป้าหมายที่ตั้งไว้ กระบวนการศึกษาวิจัยช่วยสร้างกระบวนการเรียนรู้ของชุมชน มีส่วนช่วยในการพัฒนาความรู้ ความเข้าใจของชุมชนในประเด็นปัญหาหมอกควัน ทำให้ชุมชนให้ความร่วมมือกับภาครัฐในการป้องกันปัญหาหมอกควัน ในช่วง 60 วันอันตราย ปลอดการเผา ปี 2560 ตามนโยบายของรัฐบาล ซึ่งพบว่า ฮอตสปอต ที่เกิดจากไฟป่าหมอกควัน ในพื้นที่จังหวัดเชียงราย และพื้นที่ดอยยาว ดอยผาหม่น มีจำนวนน้อยมากเมื่อเปรียบเทียบกับจังหวัดอื่น ๆ ในพื้นที่ภาคเหนือตอนบน โครงการนำร่องผลิตปุ๋ยอินทรีย์โดยใช้เศษวัสดุเหลือทิ้งจากการปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ตอบโจทย์วิถีชีวิตของเกษตรกรในพื้นที่สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยเฉพาะหมู่ที่ 15 บ้านร่มฟ้าผาหม่น ได้มีการจัดตั้งกลุ่มผลิตปุ๋ยอินทรีย์ขึ้นในหมู่บ้าน มีการผลิตปุ๋ยอินทรีย์จากมูลค้างคาวในพื้นที่ และสามารถขายนำรายได้ให้กับกลุ่มได้อย่างต่อเนื่อง รวมทั้งยังผลิตใช้ในกลุ่มเกษตรอินทรีย์ในหมู่บ้าน นอกจากนั้นสถานีควบคุมไฟป่าภูชี้ฟ้า สามาถนำองค์ความรู้การผลิตปุ๋ยอินทรีย์โดยใช้ซังและเปลือกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ขยายไปในหมู่บ้านเครือข่ายเฝ้าระวังไฟป่า จำนวน 4 หมู่บ้าน ของสถานีควบคุมไฟป่าภูชี้ฟ้า สำนักงานบริหารพื้นที่อนุรักษ์ ที่ 15 ซึ่งเป็นการดำเนินการภายใต้ภารกิจประจำของหน่วยงาน และมีงบประมาณรองรับ ทำให้การขยายผลมีประสิทธิภาพ ส่วนการพัฒนาการท่องเที่ยวต้องปรับให้เหมาะสมกับชุมชนในพื้นที่ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นพื้นที่เกษตร คนในชุมชนส่วนใหญ่ไม่มีความเข้าใจเรื่องท่องเที่ยวยั่งยืน มีเพียงกลุ่มคนที่เข้าร่วมดำเนินโครงการทางเลือกเท่านั้นที่มีความรู้ ความเข้าใจ การพัฒนาการท่องเที่ยวต้องคำนึงถึงด้านสังคม/วัฒนธรรม/วิถีชีวิต และ สิ่งแวดล้อม รวมทั้ง คุณภาพของแหล่งท่องเที่ยวในพื้นที่ ส่วนคณะกรรมการพัฒนาดอยยาว ดอยผาหม่น ที่จัดตั้งขึ้นเพื่อเป็นกลไกการขับเคลื่อนการแก้ไขปัญหาหมอกควันในพื้นที่ดอยยาว ดอยผาหม่น ยังไม่มีการดำเนินการใด ๆ ของคณะกรรมการอย่างเป็นรูปธรรม ปัจจัยแห่งความสำเร็จของโครงการ พบว่ากลไกที่สำคัญในการขับเคลื่อนโครงการนำร่องแก้ไขปัญหาหมอกควัน คือผู้นำชุมชนในพื้นที่ ซึ่งการขับเคลื่อนการดำเนินโครงการ ต้องคำนึงถึงภูมิหลังของชุมชน ความรู้ของปราชญ์ชาวบ้าน ต้องมีทีมงานที่เข้มแข็ง และการมีส่วนร่วมของชุมชนในการดำเนินโครงการนำร่อง รวมทั้งการที่ชุมชนได้รับผลประโยชน์ร่วมในการดำเนินโครงการนำร่อง ตลอดจนการขยายผลโครงการนำร่องไปยังหมู่บ้านอื่น ๆ ในพื้นที่