การพัฒนาตัวแบบการบริหารจัดการขยะแบบมีส่วนร่วมของชุมชนตามขนาดและบริบทขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น : ภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน

บทคัดย่อ

ขยะและมูลฝอยชุมชน เป็นปัญหาใหญ่และท้าทายในทุกภูมิภาคของประเทศมาโดยตลอดซึ่งก่อให้เกิดปัญหาและผลกระทบในหลายด้านทั้งทางด้านสิ่งแวดล้อม ด้านสังคม ด้านสุขภาพและด้านเศรษฐกิจของพื้นที่ การวิจัยในครั้งนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อ1) ศึกษาสถานการณ์ปัญหา การจัดการและถอดบทเรียนการบริหารจัดการขยะในระดับต่างๆของ จังหวัดในภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน 2) ศึกษาและพัฒนารูปแบบและกลไกการขับเคลื่อนการบริหารจัดการขยะตามขนาดและบริบทของ อปท.แบบมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน และ3) จัดทำข้อเสนอแนะเชิงนโยบายและแนวทางปฏิบัติที่ดีในการบริหารจัดการขยะตามขนาดและบริบทของ อปท. โดยใช้วิธีการวิจัยแบบผสมผสาน(Mixed methodology) ทั้งเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพ ซึ่งมีกลุ่มเป้าหมายเป็นตัวแทนในการศึกษาที่คัดเลือกตามเกณฑ์ที่กำหนด จำนวน 24 แห่ง กระจายครอบคลุมทั้ง 12 จังหวัดของภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน ผลการศึกษา พบว่าภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน มีแนวโน้มในการจัดการขยะทั้งที่เป็นไปตามเป้าหมาย และยังไม่เป็นไปตามเป้าหมาย กล่าวคือ ในส่วนที่จัดการได้ตามเป้าหมาย ได้แก่ มีปริมาณขยะต่อหัวประชากรที่ลดลง และมีปริมาณขยะที่กำจัดได้ถูกวิธีที่เพิ่มขึ้น ส่วนที่ยังไม่เป็นไปตามเป้าหมาย ได้แก่ การนำขยะกลับมาใช้ประโยชน์ที่ลดลง และโดยเฉพาะการกำจัดที่ไม่ถูกวิธีที่มีปริมาณเพิ่มขึ้น รวมถึงมีปริมาณขยะที่นำส่งเข้าระบบกำจัดที่เพิ่มขึ้น ซึ่งถือเป็นปัญหาสำคัญของการจัดการขยะ (การจัดการปลายทาง) และจากการถอดบทเรียนการจัดการขยะมูลฝอยของกลุ่มเป้าหมาย พบปัจจัยที่ส่งผลต่อความสำเร็จในการบริหารจัดการขยะมูลฝอยของกลุ่มอปท. ประกอบด้วย ความรู้ความเข้าใจและแรงจูงใจในการคัดแยกขยะและการนำขยะกลับมาใช้ประโยชน์ของประชาชนจากแหล่งกำเนิดต่างๆ ที่เกิดจากการจัดวางนโบาย แผนงาน งบประมาณและระบบเอื้อหรือสนับสนุนต่อการคัดแยกขยะและการใช้ประโยชน์จากขยะมูลฝอยของแหล่งกำเนิดขยะซึ่งเป็นการจัดการต้นทางที่มีความสำคัญที่สุด รวมทั้งการกำหนดทางไปของขยะมูลฝอยแต่ละประเภทที่เน้นการนำไปใช้ประโยชน์ของอปท. โดยความร่วมมือจากกลไกการขับเคลื่อนการจัดการขยะภายในชุมชนที่ให้ความสำคัญต่อการจัดการขยะมูลฝอย ตลอดจนการสร้างการมีส่วนร่วมในการวางแผนและการติดตามประเมินผลการจัดการขยะจากตัวแทนของประชาชนและทุกภาคส่วนของอปท. จะส่งผลต่อการลดปริมาณขยะจากแหล่งกำเนิดและเพิ่มปริมาณการนำกลับมาใช้ประโยชน์ได้อย่างต่อเนื่อง สำหรับแนวทางปฏิบัติที่ดีในการจัดการขยะที่เหมาะสมกับขนาดและบริบทของกลุ่มอปท. จากผลการทดสอบตัวแบบการจัดการขยะในพื้นที่นำร่อง 3 อปท. ประกอบด้วยแนวทางปฏิบัติในการคัดแยกขยะจากทุกแหล่งกำเนิดขยะ แนวทางปฏิบัติในการเก็บขนขยะ แนวทางปฏิบัติด้านรูปแบบการคัดแยกและการเก็บรวบรวมขยะแบบแยกประเภท และแนวทางปฏิบัติด้านการจัดการขยะก่อนนำส่งไปยังสถานที่กำจัดขยะ และวิธีการกำจัดขยะแต่ละประเภท ซึ่งจะทำให้เกิดการลดปริมาณขยะและเพิ่มปริมาณการนำขยะไปใช้ประโยชน์ได้มากขึ้น ดังนั้น ข้อเสนอแนะในเชิงนโยบายในการจัดการขยะของกลุ่มอปท.ของภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน จึงควรมุ่งไปที่ 1) การลดปริมาณขยะและการเพิ่มปริมาณการนำขยะกลับมาใช้ประโยชน์ 2) การปรับปรุงข้อบัญญัติท้องถิ่นด้านการจัดการขยะแบบมีส่วนร่วมของชุมชน 3) การสร้างธรรมนูญชุมชนว่าด้วยการจัดการขยะ (หนึ่งชุมชน หนึ่งธรรมนูญ) 4) การคัดแยกและการเก็บขนขยะโดยกลไกของชุมชน 5) การสร้างเครือข่ายและพันธมิตรการจัดการขยะกลางทางและปลายทาง และ6) การเพิ่มปริมาณการกำจัดขยะที่ถูกวิธีด้วยเทคโนโลยีที่ทันสมัยและเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม

คำสำคัญ