วิจัยและพัฒนาการเก็บรักษาและตรวจสอบคุณภาพเมล็ดพันธุ์ข้าว

บทคัดย่อ

การเก็บรักษาคุณภาพเมล็ดพันธุ์ข้าวให้คงความมีชีวิตอยู่ได้นานช่วยให้เกษตรกรสามารถเก็บเมล็ดพันธุ์ดีไว้ใช้เอง ตลอดจนใช้ในการสำรองเมล็ดพันธุ์ การตรวจสอบคุณภาพของเมล็ดพันธุ์เป็นขั้นตอนหนึ่งที่มีความสำคัญในการควบคุมและรักษาคุณภาพของเมล็ดพันธุ์ การพัฒนาเทคโนโลยีการเก็บรักษาและการตรวจสอบคุณภาพเมล็ดพันธุ์มีความจำเป็นต้องเร่งดำเนินการ การเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ข้าวพิษณุโลก 2 สันป่าตอง 1 กข6 กข45 ที่ความชื้นเริ่มต้น 8 และ 10 เปอร์เซ็นต์ ในบรรจุภัณฑ์ที่ผลิตในประเทศ ชนิด LDPE Nylon และ PET ช่วยยืดอายุเก็บรักษาของเมล็ดพันธุ์ข้าวได้เช่นเดียวกับ Super bag สามารถรักษาความงอกของเมล็ดพันธุ์ (มากกว่า 80%)ได้นาน 24-36 เดือน การเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ในโรงเก็บสำเร็จรูป (Cocoon) ซึ่งเป็นวัสดุไวนิลอย่างหนา ดำเนินการที่ศูนย์ข้าวชุมชนบ้านท่าช้าง จังหวัดพัทลุง พบว่า เมล็ดพันธุ์ข้าวที่เก็บในโรงเก็บสำเร็จรูป นาน 38 เดือน ยังคงความงอก 92.00 เปอร์เซ็นต์ ในขณะที่เมล็ดพันธุ์ที่จัดเก็บในสภาพปกติของเกษตรกร มีอายุการเก็บรักษาได้เพียง 15 เดือน มีความงอกต่ำกว่า 80 เปอร์เซนต์ การประเมินอายุการเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ พบว่า การเร่งอายุเมล็ดพันธุ์ปทุมธานี 1 ที่ความงอกไม่น้อยกว่า 95 เปอร์เซ็นต์ ที่อายุไม่เกิน 1 เดือน สภาพการเร่งอายุที่อุณหภูมิ 48 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 120 ชั่วโมง สัมพันธ์กับความงอกของเมล็ดพันธุ์ที่อายุการเก็บรักษาที่เก็บ 12 เดือน (p <0.05, r = -0.40) ส่วนเมล็ดพันธุ์ปทุมธานี 1 ที่ความงอกน้อยกว่า 95 เปอร์เซ็นต์ ที่อายุไม่เกิน 1 เดือน สภาพการเร่งอายุที่อุณหภูมิ 46 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 72 ชั่วโมง สัมพันธ์กับความงอกของเมล็ดพันธุ์ ที่อายุการเก็บรักษาที่เก็บ 12 เดือน (p <0.05, r = -0.67) จากการประเมินอัตราการงอกของเมล็ดพันธุ์ข้าว จำนวน 25 กอง ที่เก็บรักษาที่อุณหภูมิห้อง เป็นเวลา 1 ปี ได้สมการทำนายความงอกของเมล็ดข้าวทดสอบ y = 1/(1+e(-0.47x -4.67)), R2 = 0.74) เมื่อ x คือ จำนวนเดือน และ y คือ อัตรางอกของเดือนที่ x สำหรับเมล็ดพันธุ์ปทุมธานี 1 ที่ความงอกไม่น้อยกว่า 95 เปอร์เซ็นต์ ที่อายุไม่เกิน 1 เดือน และ y = 1/(1+e(-0.48x -3.94)), R2 = 0.76) การศึกษาปัจจัยที่ส่งผลต่อการเข้าทำลายของแมลงศัตรูข้าวหลังเก็บเกี่ยวและการเสื่อมคุณภาพของเมล็ดพันธุ์ข้าวในภาคใต้ พบว่า สถานที่เก็บรักษาและระยะเวลาการเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ข้าวมีผลต่อจำนวนและชนิดของแมลงศัตรูข้าวหลังเก็บเกี่ยว ระยะเวลาการเก็บรักษาเดือนที่ 6 - 9 เป็นช่วงเวลาที่พบแมลงเข้าทำลายเมล็ดพันธุ์ข้าวมากที่สุด แมลงที่พบส่วนใหญ่ ได้แก่ มอดข้าวเปลือก ผีเสื้อข้าวเปลือก และด้วงงวงข้าวโพด ส่วนศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย พบว่าแมลงศัตรูในโรงเก็บที่พบมากที่สุด คือ ผีเสื้อข้าวเปลือก แมลงศัตรูธรรมชาติในโรงเก็บที่พบมากที่สุด คือ มวนไซโลคอรีส นอกจากนี้ยังพบว่า จำนวนแมลงมีความสัมพันธ์ยิ่งกับความชื้นเมล็ด อุณหภูมิ และความชื้นสัมพัทธ์ของอากาศภายในโรงเก็บรักษา เปอร์เซ็นต์น้ำหนักเมล็ดที่สูญเสียจากการทำลายของแมลงและเปอร์เซ็นต์สิ่งเจือปนจะเพิ่มปริมาณมากขึ้นเมื่อเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ข้าวนานขึ้น และเมื่อความชื้นภายในโรงเก็บเพิ่มขึ้นจะมีผลต่อการเพิ่มขึ้นของความชื้นของเมล็ดข้าวที่เก็บรักษาภายในโรงเก็บ การเพิ่มประสิทธิภาพการใช้สารรมฟอสฟีนในการป้องกันกำจัดแมลงศัตรูในโรงเก็บเมล็ดพันธุ์ข้าวโยร่วมกับกรรมวิธีอื่นพบว่า การคลุกเมล็ดพันธุ์ข้าวด้วยผงว่านน้ำแล้วนำไปรมด้วยสารฟอสฟีนเป็นเวลา 7 วัน และเปิดพลาสติกรมยาออก ให้ผลในการควบคุมแมลงศัตรูข้าวหลังเก็บเกี่ยวดีที่สุด มีเปอร์เซ็นต์การสูญเสียโดยน้ำหนักของเมล็ดพันธุ์ข้าวน้อยที่สุด การพัฒนาการตรวจวัดเมล็ดพันธุ์ข้าวโดยใช้เทคโนโลยีโฟโทนิกส์ซึ่งการผสมผสานของเทคโนโลยีแสง อิเล็กทรอนิกส์ และ ซอฟ์ทแวร์ กรมการข้าวร่วมกับเนคเทค ได้พัฒนาเครื่องมือจากเทคโนโลยีโฟโทนิกส์ที่เกี่ยวข้องกับการตรวจวัดเมล็ดข้าวที่พัฒนาขึ้น เครื่องตรวจวัดขนาดเมล็ดข้าว (S-Rice) สามารถตรวจวัดความยาว ความกว้างและความหนา ได้พร้อมกันในคราวเดียวกัน ตลอดจนบันทึกจัดเก็บข้อมูลได้ด้วย โดยผลที่ได้ไม่มีความแตกต่าง กับการวัดด้วยวิธีปกติ เครื่องวัดขนาดคัพภะของเมล็ดพันธุ์ข้าว (A-Rice) โดยประเมินจากพื้นที่ที่ปรากฏบนภาพ ซึ่งแยกส่วนที่เป็นคัพภะและเอนโดสเปิร์มได้ชัดเจน พันธุ์ที่มีขนาดคัพภะใหญ่ที่สุดคือ พันธุ์ กข55 (8.54%) และเล็กที่สุด คือพันธุ์ กข31 (4.4 %) และยังมีเครื่องมือตรวจเมล็ดข้าวแดง เมล็ดข้าวเหนียว หรือเมล็ดข้าวเจ้า ที่ปนมากับเมล็ดพันธุ์ (C-Rice) นอกจากนี้การใช้เทคโนโลยี NIRs ในการตรวจสอบคุณภาพเมล็ดพันธุ์ข้าว พบว่า วิธีการวัดเส้นสเปคตรัมแบบเมล็ดรวมได้ค่าสัมประสิทธิ์การตัดสินใจ (R2) ที่สูงกว่าแบบเมล็ดเดียว ได้สมการการทำนายที่ถูกต้องและแม่นยำมากกว่าแบบเมล็ดเดียว ทั้งปริมาณอมิโลสและอุณหภูมิแป้งสุก

คำสำคัญ