การศึกษาศักยภาพการผลิตและการเพิ่มผลผลิตพืชในลุ่มน้ำห้วยข้าวสาร

บทคัดย่อ

โครงการวิจัยการพัฒนาลุ่มน้ำห้วยข้าวสารเพื่อแก้ปัญหาความยากจน เป็นโครงการวิจัยที่ใช้หลักการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม กำหนดพื้นที่ลุ่มน้ำห้วยข้าวสารเป็นพื้นที่ศึกษา ลุ่มน้ำห้วยข้าวสารเป็นลุ่มน้ำขนาดเล็กที่เป็นสาขาย่อยของลุ่มน้ำลำโดมใหญ่ เป็นลุ่มน้ำสาขาของลุ่มน้ำมูล ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของจังหวัดอุบลราชธานี ลักษณะการวิจัยเป็นการบูรณาการการศึกษาใน 5 ประเด็นได้แก่ การศึกษาด้านการจัดการทรัพยากรน้ำ การศึกษาด้านสภาพเศรษฐกิจและสังคม การศึกษาด้านการเพิ่มผลผลิตทางการเกษตร การศึกษาด้านสภาวะสุขภาพของประชาชน และการศึกษาด้านคุณภาพน้ำเพื่อการบริโภค แบ่งการดำเนินงานเป็น 3 ระยะ ระยะที่ 1 เป็นการรวบรวมข้อมูลพื้นฐานทั้งหมดของพื้นที่ลุ่มน้ำห้วยข้าวสาร เพื่อจัดทำให้อยู่ในรูปของระบบฐานข้อมูลสารสนเทศภูมิศาสตร์ สำหรับการวิเคราะห์สภาพปัญหาและการวิเคราะห์ศักยภาพของลุ่มน้ำห้วยข้าวสาร ระยะที่ 2 เป็นการใช้ระบบฐานข้อมูลสารสนเทศภูมิศาสตร์ที่จัดทำขึ้นในการวิเคราะห์ประเด็นปัญหาและศักยภาพในการพัฒนาของลุ่มน้ำห้วยข้าวสาร เพื่อจัดทำแผนพัฒนาลุ่มน้ำห้วยข้าวสาร ซึ่งเป็นแผนพัฒนาที่ได้จากกระบวนการมีส่วนร่วมของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องทุกระดับ และระยะที่ 3 เป็นการนำแผนพัฒนาลุ่มน้ำห้วยข้าวสารไปปฏิบัติเพื่อการทดสอบและเป็นโครงการนำร่องในการแก้ปัญหาความยากจนแก่ชุมชน ตามแผนพัฒนาลุ่มน้ำห้วยข้าวสาร พื้นที่ลุ่มน้ำห้วยข้าวสารเป็นพื้นที่ที่มีความยากจน เนื่องประชาชนส่วนใหญ่ยังมีอาชีพหลักคือการทำการเกษตรที่พึ่งพาน้ำฝนเป็นหลัก พื้นที่ส่วนใหญ่ยังประสบปัญหาการขาดแคลนแหล่งน้ำ ขาดแหล่งกักเก็บน้ำให้มีปริมาณมากเพียงพอสำหรับใช้ได้ตลอดฤดูกาล โดยเฉพาะในช่วงฤดูแล้งที่ประชาชนมีความต้องการเพาะปลูกพืชเพื่อเสริมรายได้ ความยากจนของประชาชนยังเกี่ยวข้องกับปัจจัยทางกายภาพอื่นๆ ด้วย เช่น คุณภาพดินที่ใช้ในการเพาะปลูกพืชมีความอุดมสมบูรณ์ค่อนข้างต่ำ ถึงแม้ว่าจะมีกิจกรรมการผลิตด้านการเกษตรที่หลากหลาย แต่ด้วยคุณสมบัติของดินที่เป็นทรายและมีแร่ธาตุอาหารสำหรับพืชต่ำ ทำให้ผลผลิตด้านการเกษตรโดยรวมค่อนข้างต่ำ การเปรียบเทียบในด้านรายได้ ค่าใช้จ่ายและหนี้สินของประชาชน พบว่าประชาชนในพื้นที่ลุ่มน้ำห้วยข้าวสารมีรายได้เฉลี่ยต่อครัวเรือนต่อปีสูงกว่าค่าเฉลี่ยระดับประเทศ และมีค่าใช้จ่ายและหนี้สินต่ำกว่าค่าเฉลี่ยของประเทศ อย่างไรก็ตาม ความเป็นอยู่และปัญหาความยากจนยังคงอยู่ เพราะรายได้ยังคงต่ำกว่าค่าใช้จ่ายและหนี้สิน โดยพื้นที่ที่ประชาชนมีรายได้สูงสุดคือพื้นที่ปลายน้ำซึ่งมีสภาพความเป็นเมืองมากกว่าและมีทิศทางของการเปลี่ยนแปลงจากสังคมชนบทไปเป็นชุมชนเมืองมากขึ้น นอกจากนี้พบว่าประชาชนในทุกเขตพื้นที่ของลุ่มน้ำยังมีความต้องการสร้างอาชีพเสริมนอกภาคการเกษตร การจัดทำแผนพัฒนาลุ่มน้ำห้วยข้าวสารพิจารณาจากผลการวิเคราะห์สภาพปัญหาและศักยภาพในการพัฒนาของลุ่มน้ำ โดยใช้แผนพัฒนาขององค์การบริหารส่วนตำบลที่อยู่ในเขตพื้นที่ลุ่มน้ำ และยุทธศาสตร์การพัฒนาของจังหวัดอุบลราชธานีเป็นต้นแบบ การดำเนินกิจกรรมนำร่องมีส่วนโดยตรงในการพัฒนาเพื่อแก้ปัญหาความยากจนในลุ่มน้ำห้วยข้าวสาร เป็นการดำเนินงานตามแผนพัฒนาลุ่มน้ำห้วยข้าวสาร การดำเนินงานเพื่อการพัฒนาในระยะต่อๆ ไป จะเป็นหน้าที่ของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะอย่างยิ่งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในแต่ละพื้นที่ เพื่อให้เกิดเป็นกระบวนการนำร่องในการพัฒนาลุ่มน้ำ และเป็นต้นแบบสำหรับการขยายผลสู่พื้นที่อื่นต่อไป ควรมีการติดตามผลการวิจัยด้วยการเข้าไปประเมินการนำผลการวิจัยไปใช้ประโยชน์โดยชุมชน เช่น การปรับตัวในการดำเนินชีวิต การนำความรู้ในด้านการดูแลสุขภาพไปปฏิบัติ การปรับเปลี่ยนวิธีในการทำการเกษตร เป็นต้น

คำสำคัญ