แผนการจัดการทรัพยากรดินและน้ำ เพื่อควบคุมการเกิดตะกอนดิน และบริหารน้ำ ในอ่างเก็บน้ำและพื้นที่ลุ่มน้ำทั้งระบบให้เกิดประโยชน์ด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน กรณีศึกษาลุ่มน้ำสาขาห้วยกระเสียว

บทคัดย่อ

การศึกษาแผนการจัดการทรัพยากรดินและน้ำ เพื่อควบคุมการเกิดตะกอนดินและบริหารน้ำในอ่างเก็บน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำทั้งระบบ เพื่อศึกษาถึงสาเหตุของการเกิด และการสะสมของตะกอนดินในแหล่งน้ำและอ่างเก็บน้ำ อันเนื่องมาจากการเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดินที่มีผลต่อมูลค่า และการบริการเชิงนิเวศ โดยใช้เทคโนโลยีที่เหมาะสมในการประเมินอัตราการชะล้างพังทลายของดิน อัตราการสะสมของตะกอน และใช้แบบจำลองในการคาดการณ์การใช้ที่ดิน ปริมาณน้ำ และตะกอน ภายใต้สภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลงไป เพื่อให้ได้แนวทางการบริหารจัดการทรัพยากรดินและน้ำที่เหมาะสมจากการมีส่วนร่วมของชุมชน และผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย สำหรับสนับสนุนการจัดทำแผนพัฒนาพื้นที่ระดับต่างๆ การดำเนินการวิจัยเป็นแบบองค์รวมประกอบด้วยโครงการวิจัยย่อยจำนวน 6 โครงการ 1) การใช้เทคโนโลยีภูมิสารสนเทศเพื่อประเมินการเปลี่ยนแปลงและคาดการณ์การใช้ประโยชน์ที่ดิน โดยใช้แบบจำลอง CA-Markov ศึกษาแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดิน และใช้แบบจำลอง CLUMondo กำหนดภาพฉายในอนาคต 20 ปี เพื่อกำหนดต้นแบบระบบอนุรักษ์ดินและน้ำที่เหมาะสม 2) การประเมินอัตราการสูญเสียดินและสัดส่วนการตกตะกอน ด้วยสมการสูญเสียดินสากล ประเมินการสูญเสียดินน้ำไหลบ่า และสัดส่วนการตกตะกอนระดับแปลงทดลองด้วย micro watershed plot 3) การประเมินอัตราการสะสมของตะกอนในอ่างเก็บน้ำด้วยเทคนิคเรดิโอเมตริก เพื่อทราบปริมาณ และอายุ (age) ของตะกอนในแต่ละช่วงเวลา 4) การจัดการคุณภาพน้ำในอ่างเก็บน้ำ โดยการพัฒนาดัชนีคุณภาพน้ำและตะกอนจากพารามิเตอร์ที่เหมาะสม เพื่อจัดทำคู่มือการจัดการคุณภาพน้ำในอ่างเก็บน้ำภายใต้การกำกับดูแลของกรมชลประทาน 5) การประเมินปริมาณน้ำและตะกอนในอ่างเก็บน้ำ ภายใต้สภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลงไป จากข้อมูลภูมิอากาศย้อนหลัง 30 ปี ร่วมกับการใช้แบบจำลองสภาพภูมิอากาศระดับท้องถิ่น (ACCESS, CNRM และ MPI) ภายใต้สถานการณ์ที่ปล่อยก๊าซเรือนกระจก RCP4.5 และ RCP8.5 6) การวิเคราะห์ความคุ้มค่าทางด้านเศรษฐศาสตร์ของแนวทางการวางแผนการจัดการทรัพยากรดินและน้ำ ด้วยโมเดล InVEST ในการคำนวณมูลค่าการบริการของระบบนิเวศของการใช้ที่ดินประเภทหลักของพื้นที่ศึกษา ผลการศึกษาพบว่า ในช่วงเวลา 15 ปีที่ผ่านมา (ปี 2549-2564) พบว่าการเปลี่ยนแปลงชนิดพืชเศรษฐกิจที่ปลูกเปลี่ยนแปลงตามราคาตลาด โดยพื้นที่ปลูกมันสำปะหลัง และไม้ยืนต้นมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น การสูญเสียดิน ปริมาณตะกอนแขวนลอย ปริมาณน้ำไหลบ่า และปริมาณธาตุอาหาร เกิดขึ้นมากที่สุดในการใช้ที่ดินปลูกข้าวโพด รองมาเป็นการใช้ที่ดินประเภทป่าไม้ (ป่าไม้ชุมชน) การประเมินตะกอนในอ่างเก็บน้ำพบมากที่สุดในช่วงอายุอ่างเก็บน้ำ 15-20 ปี (ปี 1995-2000) การวิเคราะห์เบื้องต้นจากตัวอย่างที่เก็บบริเวณหน้าเขื่อนพบอัตราการสะสมของตะกอน 1.26 ซม./ปี และอัตราการสะสมมวลของอนุภาคขนาดเล็ก 656 มก./ตร.ซม./ปี ค่าเหล่านี้สูงกว่าเกณฑ์การออกแบบของเขื่อน การประเมินความเสี่ยงต่อปัญหาคุณภาพน้ำในอ่างเก็บน้ำเบื้องต้น สรุปได้ว่ากิจกรรมการใช้ปุ๋ย และสารเคมีกำจัดศัตรูพืช/วัชพืชในพื้นที่เหนืออ่างเก็บนํ้ามาเป็นเวลานานส่งผลกระทบโดยตรงต่อน้ำและ ตะกอนดินในอ่างเก็บน้ำดัชนีคุณภาพน้ำและตะกอนที่สร้างขึ้นจะเป็นประโยชน์ต่อการติดตามเฝ้าระวังคุณภาพน้ำในอ่างเก็บน้ำของกรมชลประทาน การคาดการณ์ปริมาณน้ำฝนในอนาคต 20 ปีล่วงหน้า (พ.ศ.2564-2584) ภายใต้ภาพฉายการปล่อยก๊าซเรือนกระจก 4.5 และ 8.5 มีปริมาณ 1,078.08 และ 1,109.87 มม./ปี ลดลงจากปัจจุบันปริมาณฝนเฉลี่ย 1,273.63 มม./ปี และแนวโน้มของอุณหภูมิสูงสุด-ต่ำสุดเฉลี่ยก็มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นด้วย ทำให้มูลค่าของการบริการเชิงนิเวศที่ประเมินในปี 2564 มีมูลค่า 13,012.85 ล้านบาท ลดลงไปในปี 2584 ภายใต้การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศแบบ RCP4.5 และ RCP8.5 เป็นมูลค่า 10,459.18 และ 10,292.93 ล้านบาทตามลำดับ ผลการศึกษาแบบองค์รวมนี้ จะนำไปบูรณาการข้อมูลต่อไป เพื่อสังเคราะห์กำหนดเป็นแนวทาง และมาตรการในการบริหารจัดการทรัพยากรดินและน้ำ ในพื้นที่ลุ่มน้ำทั้งระบบ เพื่อให้เกิดประโยชน์ด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมต่อไป

คำสำคัญ