การพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนกับสิ่งแวดล้อมตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงของตำบลกำพี้ อำเภอบรบือ จังหวัดมหาสารคาม

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้ผู้วิจัยใช้วิธีวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory Action Research : PAR) มีวัตถุประสงค์เพื่อการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนกับสิ่งแวดล้อมตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงของตำบลกำพี้ อำเภอบรบือ จังหวัดมหาสารคาม ผู้วิจัยได้เลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเจาะจง เพื่อใช้เป็นกลุ่มผู้ให้ข้อมูลหลัก (Key information) โดยพิจารณาจากผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชน ประกอบด้วย 2 กลุ่ม จำนวน ประกอบด้วย ผู้เข้าร่วมสัมภาษณ์ และประชุมระดมความคิด จำนวน 125 คน และกลุ่มผู้ตอบแบบสอบถาม ได้แก่ ประชาชนหรือครัวเรือนในตำบลกำพี้ อำเภอบรบือ จังหวัดมหาสารคาม จำนวน 255 คน รวมทั้งสิ้น 380 คน เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ แบบสอบถาม แบบสังเกต แบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง โดยปัจจัยที่พิจารณาในการเลือกพื้นที่ คือ เป็นพื้นที่ที่มีภูมิปัญญา มีการรวมกลุ่มที่หลากหลาย และปัจจัยด้านผู้นำชุมชน สรุปผลการวิจัยได้ดังนี้ 1. บริบทของชุมชน ด้านเศรษฐกิจ สังคมและสิ่งแวดล้อมของชุมชน 1.1 มีจุดแข็ง ได้แก่ 1) ทรัพยากรในชุมชน ประกอบด้วย ป่าชุมชน แหล่งน้ำสาธารณะ วิทยุชุมชน ศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้ชุมชน 2) งานประเพณีที่สำคัญ ได้แก่ บุญมหาชาติ สงกรานต์ สงกู่ข้าวดำ บุญบ้องไฟ เทียนพรรษา งานบุญมหาชาติเฮ็ดข้าวปุ้นเอาบุญผะเหวด และประเพณีออกพรรษา 3) แหล่งท่องเที่ยว เช่น กู่ข้าวดำ ศูนย์ศิลปาชีพ โครงการฟาร์มตัวอย่างตามพระราชดำริห์ วัดพัฒนาตัวอย่าง 4) ภูมิปัญญาท้องถิ่น ทำป้องไฟ หมอสูตรชาวบ้าน วัยกร หมอสมุนไพร ช่างทอผ้าไหมมัดหมี่ ทำปุ๋ยหมัก ช่างเย็บผ้า ทอผ้าไหม ปักผ้า จักสาน 5) การรวมกลุ่ม กองทุนหมู่บ้าน กลุ่มออกทรัพย์เพื่อการผลิต กลุ่มฌาปนกิจสงค์เคราะห์ กลุ่มทอผ้า กลุ่มผลิตพันธุ์ข้าว กลุ่มผู้เลี้ยงโคหมุนเวียน 6) กฎ ระเบียบ/ค่านิยมและความสัมพันธ์ของชุมชน ห้ามทิ้งขยะในที่สาธารณะ ห้ามขับขี่รถเสียงดัง ห้ามทะเลาะวิวาทภายในหมู่บ้าน ห้ามยุ่งเกี่ยวกับอบายมุข 1.2 จุดอ่อน และสภาพปัญหาของชุมชน 1) ด้านโครงสร้างพื้นฐาน ถนนลำเรียงพืชผลทางการเกษตรไม่ดีพอ โครงสร้างด้านชลประทานโดยเฉพาะคลองส่งน้ำทางการเกษตรไม่ทั่วถึง ใช้เครื่องจักรและสารเคมีในการทำเกษตร ขาดไฟฟ้าเพื่อการเกษตร ขาดอินเตอร์เน็ตแหล่งค้นหาข้อมูลที่ทันสมัย ขาดความรู้ทักษะในการบริหารจัดการทรัพยากรที่มีอยู่อย่างจำกัด ขาดความรู้และวิธีการทำปุ๋ยหมักที่ถูกต้อง 2) ด้านเศรษฐกิจ ประชาชนมีการว่างงานกันสูง รายได้เฉลี่ย/คน/ปี อยู่ในระดับต่ำ ผลผลิตทางการเกษตรเฉลี่ยต่อไร่ต่ำ ประชาชนยังไม่รู้จักระบบพึ่งตนเอง ครัวเรือนไม่มีการปลูกพืช เลี้ยงสัตว์ ลดรายจ่ายของครอบครัว ไม่มีทุนประกอบอาชีพเสริม 3) ด้านสังคม การเมือง การปกครอง ปัญหายาเสพติดในชุมชน เกิดความคิดเห็นที่แตกต่างในสังคม เยาวชนแต่งงานก่อนวัยอันควร กรรมการหมู่บ้านไม่ได้ปฏิบัติงานตามภารกิจหน้าที่ เด็ก/เยาวชนมีค่านิยมด้านวัตถุ 4) ด้านการศึกษา,ศาสนา,วัฒนธรรม,ประเพณี ขาดการสืบทอดภูมิปัญญาและการดำเนินชีวิตตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง สภาพแวดล้อมเปลี่ยนแปลง ความเจริญทางด้านวัตถุเพิ่มขึ้น 5) ด้านสาธารณะสุข รับประทานอาหารที่ปนเปื้อนสารพิษ มีการระบาดของลูกน้ำยุงลาย การเผาขยะภายในชุมชน 6) ด้านสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ ประชาชนไม่นิยมปลูกต้นไม้ ทิ้งขยะไม่เป็นที่ 2. การพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนกับสิ่งแวดล้อมตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง เป็นความร่วมมือในการพัฒนาชุมชนระหว่าง ชุมชน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ศูนย์การเรียนรู้ (โครงการฟาร์มตัวอย่างตามพระราชดำริห์ฯ) ศูนย์พัฒนาอาชีพ (ศูนย์ศิลปาชีพฯ) หมู่บ้านต้นแบบของชุมชน (หมู่บ้านเศรษฐกิจพอเพียงต้นแบบบ้านหนองเผือก) และสถาบันการศึกษาผู้ให้ความรู้เชิงวิชาการ (มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม) เกิดจากการดำเนินกิจกรรมโครงการโดยชุมชน และภาคีเครือข่ายร่วมกันดำเนินการ เพื่อสร้างความเข้มแข็งของชุมชนเอง ผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นชุมชนได้รับโดยตรง ส่วนภาคีเครือข่ายได้ประโยชน์จากความสำเร็จของผลการดำเนินงาน ซึ่งมีกิจกรรมโครงการที่ดำเนินการดังนี้ 1) โครงการของบ้านกำพี้หมู่ที่ 1 ได้แก่ โครงการปรับปรุงสภาพบริเวณกู่ข้าวดำโบราณ โครงการเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารน้ำประปาหมู่บ้าน ส่งเสริมสนับสนุนให้มีการปลูกและจำหน่ายผักปลอดสารพิษ โครงการส่งเสริมการใช้จุลินทรีย์สลายตอซังข้าว โครงการส่งเสริมการผลิตปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพ โครงการปรับปรุงพัฒนาและเพิ่มผลผลิตผ้าไหมมัดหมี่ โครงการปรับปรุงพัฒนาและเพิ่มผลผลิตกลุ่มจักสาน โครงการปรับปรุงพัฒนาและเพิ่มผลผลิตข้าวนาปี 2) โครงการของบ้านกำพี้หมู่ที่ 12 โครงการสนับสนุนกลุ่มการค้าชุมชน โครงการสนับสนุนการเลี้ยงกระบือ โครงการทำบัญชีรายรับ-รายจ่าย ของครัวเรือน โครงการเลี้ยงปลาเพื่อเศรษฐกิจ โครงการเพาะเห็ดนางฟ้า โครงการปลูกผักสวนครัวรั้วกินได้ โครงการขุดสระเพื่อการเกษตร โครงการสนับสนุนการทำปุ๋ยชีวภาพ โครงการขุดสระน้ำตามไร่นา โครงการซ่อมแซมถนนเพื่อการเกษตร โครงการสนับสนุนเมล็ดพันธุ์ โครงการสนับสนุนเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุและคนด้อยโอกาสกฎระเบียบ กติกา ข้อปฏิบัติร่วมกันภายในหมู่บ้าน โครงการจัดสถานที่ทิ้งขยะและขยะในชุมชนโครงการปลูกป่าเฉลิมพระเกียรติ โครงการรณรงค์ใช้ปุ๋ยคอก ปุ๋ยพืชสด โครงการทำความสะอาดถนนในหมู่บ้าน โครงการปลูกจิตสำนึกในการส่วนร่วมของประชาชน โครงการสนับสนุนการออมในชุมชนโครงการติดตามประเมินผลการประกอบอาชีพของครัวเรือน การกู้ยืม/การยืมโครงการบูรณาการกองทุน 3) โครงการที่ได้รับความร่วมมือระหว่างภาคีเครือข่ายและสถาบันการศึกษาในการบูรณาการองค์ความรู้เพื่อพัฒนาท้องถิ่น ได้แก่ โครงการพัฒนาชุมชนต้นแบบตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงของคณะวิทยาการจัดการ มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม ซึ่งมีกิจกรรมที่ดำเนินการ คือ การสำรวจความต้องการของชุมชน ศึกษาสภาพปัญหา วิเคราะห์ศักยภาพของชุมชน จัดทำแผนการพัฒนาชุมชนร่วมกัน ศึกษาดูงานชุมชนต้นแบบที่ประสบความสำเร็จ ให้ความรู้เรื่องการประยุกต์ใช้ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง การให้ความรู้เรื่องการทำบัญชีครัวเรือน การให้ความรู้เรื่องวิสาหกิจชุมชน ได้แก่ กลุ่มเลี้ยงกบ เลี้ยงปลา กลุ่มผลิตน้ำยาล้างจาน กลุ่มผลิตสบู่ กลุ่มปลูกผักปลอดสารพิษ การให้ความรู้เรื่องการรวมกลุ่มโฮร์มสเตย์ การวางแผนการเงินส่วนบุคคล 3. ประเมินประสิทธิภาพการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนแบบตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจ พอเพียง โดยใช้แบบประเมินเศรษฐกิจพอเพียง 23 ตัวชี้วัดของกระทรวงมหาดไทย ผลการดำเนินการประเมินหมู่บ้านเศรษฐกิจพอเพียงต้นแบบผ่านการประเมินจำนวน 20 ตัวชี้วัด จากทั้งหมด 23 ตัวชี้วัด อยู่ในระดับอยู่ดี กินดี ซึ่งมีตัวชี้วัดที่ชุมชนต้องดำเนินการพัฒนาเพิ่มเติมจำนวน 3 ตัวชี้วัดได้แก่ ตัวชี้วัดที่ 4, 6 และ 22

คำสำคัญ