การศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพ เพื่อการอนุรักษ์และใช้ประโยชน์ทรัพยากรธรรมชาติในท้องถิ่นอย่างยั่งยืนในพื้นที่ป่าชุมชนบ้านหินฮาว อำเภอบ้านฝาง จังหวัดขอนแก่น

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาความหลากหลายทางของเชื้อไรโซเบียมที่เข้าสร้างปมกับพืชตระกูลถั่วและความสามารถในการตรึงไนโตรเจนของเชื้อไรโซเบียมที่พบในพื้นที่ป่าชุมชน 2) ศึกษาความหลากชนิดของแมลงและการใช้ประโยชน์ ในบริเวณป่าชุมชน 3) ศึกษาความหลากชนิดของพืชสมุนไพรและภูมิปัญญาการใช้สมุนไพรในป่าชุมชนและชุมชนพื้นที่โดยรอบป่า 4) ศึกษาการเพาะพันธุ์เห็ดป่าสำคัญที่บริโภคได้ นำไปสู่การขยายพันธุ์สู่ป่าชุมชน และ 5) ศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ใช้เป็นแนวทางในการจัดการป่าชุมชน โดยศึกษาในป่าชุมชนบ้านหินฮาว อำเภอบ้านฝาง จังหวัดขอนแก่น จากการศึกษาพบว่า 1) ความสามารถในการตรึงไนโตรเจนของแบคทีเรียที่คัดแยกได้จากพืชวงศ์ถั่วทั้งหมด 22 ชนิด โดยใช้วิธีทดสอบแบบ Acetylene Redaction Assay ทำการคัดแยกแบคทีเรียจากปมรากพืชวงศ์ถั่ว โดยวิธีการเทเพลต และขีดเชื้อ พบว่า สามารถคัดแยกแบคทีเรียได้ทั้งสิ้น 88 ไอโซเลท นำแบคทีเรียที่คัดแยกได้ทั้งหมดมาเพาะเลี้ยงเพื่อเพิ่มปริมาณในอาหารสังเคราะห์สูตร Yeast extract manitol broth (YMB) ภายใต้อุณหภูมิ 30๐c เป็นเวลา 5 วัน ในขวดซีรั่มขนาด 120 มิลลิลิตร โดยกำหนดให้มีปริมาตรของเหลวเท่ากับ 70 มิลลิลิตร ปริมาตรแก๊สในที่ว่างเท่ากับ 50 มิลลิลิตร จากนั้นนำตัวอย่างแก๊สปริมาตร 1 มิลลิลิตร จากที่ว่างในขวดซีรั่มไปวิเคราะห์ความเข้มข้นของแก๊ส Acetyleneโดยเครื่องวิเคราะห์แก๊สโครมาโทกราฟี ชนิด Flame Ionization Detector คอลัมน์ชนิด Porapack Q โดยมีแก๊สไนโตรเจนเป็นตัวพา ผลการทดลองพบว่า ไอโซเลท Rhi-LB03 ในปมรากของ Desmodium-02 มีอัตราการตรึงไนโตรเจนสูงสุด เท่ากับ 1.10 เปอร์เซ็นต์โดยปริมาตรต่อกรัมเซลล์แห้งต่อวัน 2) ผลการศึกษาพบแมลงทั้งหมด พบแมลงทั้งสิ้น 123 ชนิด 37 วงศ์ 9 อันดับ ดังนี้ อันดับ Lepidoptera (ผีเสื้อ) พบจำนวน 11 วงศ์ 46 ชนิด อันดับ Orthoptera (ตั๊กแตน) จำนวน 9 วงศ์ 30 ชนิด อันดับ Coleoptera (ด้วง) จำนวน 5 วงศ์ 12 ชนิด อันดับ Odonata (แมลงปอ) จำนวน 2 วงศ์ 11 ชนิด อันดับ Hymenoptera (มด ผึ้ง ต่อ แตน) จำนวน 2 วงศ์ 8 ชนิด อันดับ Diptera (แมลงวัน) จำนวน 3 วงศ์ 7 ชนิด อันดับ Hemiptera (มวน) จำนวน 4 วงศ์ 6 ชนิด อันดับ Homoptera (จักจั่น เพลี้ย) จำนวน 2 วงศ์ 2 ชนิด และ อันดับ Isoptera (ปลวก) จำนวน 1 วงศ์ 1 ชนิด 3) ผลการศึกษาพบสมุนไพรทั้งหมด 65 วงศ์ 98 ชนิด และสมุนไพรที่เป็นพืชอาหารพบ 47 ชนิด มีพืชสมุนไพรหลายชนิดที่นิยมนำมาใช้รักษาโรค หรือกลุ่มอาการผิดปกติของร่างกาย แต่ละชนิดที่นำมาใช้จะมีสรรพคุณหลายอย่าง การบำบัดรักษาอาการป่วยพื้นฐาน ได้แก่ ลดอาการไข้ พบ 33 ชนิด เช่น มะนาวไม่รู้โห่ มะรุม ลดน้ำตาลในเลือดพบ 26 ชนิด เช่น หัวข้าวเย็นใต้ รากสามสิบ แก้ท้องเสีย พบ 21 ชนิด เช่น ตะขบป่า มะตูม ขับเสมหะ พบ 21 ชนิด เช่น พลูคาว เถาคันแดง แก้ผื่นคัน พบ 20 ชนิด เช่น มะหาด ส่องฟ้า แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ พบ 19 ชนิด เช่น มะขามป้อม ข่า จากการศึกษาควรศึกษาร่วมวัฒนธรรมและสั่งคมท้องถิ่น ความเชื่อต่างๆ ของชุมชน ซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญการแพทย์พื้นบ้านในท้องถิ่น 4) การศึกษาพบเห็ดทั้งหมด 7 วงศ์ 8 สกุล 17 ชนิด วงศ์ที่พบมากที่สุดคือ Russulacea 7 ชนิด Lyophyllaceae 2 ชนิด Cantharellaceae 2 ชนิด Amanitaceae 2 ชนิด Polyporaceae 1 ชนิด Suillaceae 1 ชนิด Boletaceae 1 ชนิด และไม่ทราบสายพันธุ์ 1 ชนิด ตามลำดับ โดยเห็ดป่าบริโภคที่สำรวจพบไม่มีการเจริญของเส้นใยบนอาหารเลี้ยงเชื้อพีดีเอในระดับห้องปฏิบัติการ และผลการศึกษาคุณภาพดินบริเวณที่พบเห็ดเจริญ พบปริมาณแร่ธาตุในดิน ได้แก่ อินทรียวัตถุ 0.711% ฟอสฟอรัส 8.944 ppm ไนโตรเจน 0.625% แคลเซียม 14.490 ppm แมกนีเซียม 1.662 ppm โพแทสเซียม 61.000 ppm และค่าความชื้น 9.365% นอกจากนี้ยังวัดค่า pH ของดินบริเวณที่พบเห็ดป่าแต่ละชนิดเจริญ พบว่าดินมีค่า pH เฉลี่ย 5.66 จากรายงานความหลากหลายของเห็ดป่าบริโภคได้ในครั้งนี้มีปริมาณค่อนข้างน้อย จึงควรมีการหาแนวทางอนุรักษ์และเพิ่มปริมาณเห็ดคืนสู่ป่า เพื่อการพัฒนาให้เป็นประโยชน์ต่อชุมชนต่อไป 5) การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่นของชุมชนที่ใช้ประโยชน์จากป่าชุมชนและภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านการจัดการป่าชุมชน โดยใช้แบบสอบถามและแบบสัมภาษณ์ ศึกษาข้อมูลจากกลุ่มตัวอย่างในชุมชนบ้านหินฮาว จำนวน 245 คน วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้ค่าทางสถิติพื้นฐาน ค่าอัตราส่วนร้อยละ (Percentage) ค่าเฉลี่ยเลขคณิต (Mean) ค่าเบี่ยงเบนมาตรฐาน (Standard deviation) ผลการวิจัยพบว่า การใช้ประโยชน์จากป่าชุมชนบ้านหินฮาวคือ เพื่อการดำรงชีพโดยการเก็บหาของป่า (ร้อยละ 73.88) ของป่าที่คนในชุมชนนำมาใช้ประโยชน์มากที่สุดคือ พืชสมุนไพร (ร้อยละ 77.96) สาเหตุที่ทำให้ป่าชุมชนถูกทำลายคือ มีการจุดไฟเพื่อล่าสัตว์ป่า (ร้อยละ 89.45) และการจุดไฟเผาไร่ เผานาแล้วลามเข้ามาในพื้นที่ (ร้อยละ 56.33) ผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมที่เกิดจากป่าถูกทำลาย คือ ทำให้ฝนไม่ตกตามฤดูกาล (ร้อยละ 80.41) ชุมชนมีส่วนร่วมในการดำเนินงานในกิจกรรมโครงการป่าชุมชนในระดับสูง มีค่าเฉลี่ยเท่ากับ 2.84 และมีแนวคิดในการปลูกป่าเพิ่มเติมให้พื้นที่เสื่อมโทรม หรือป่าชุมชนของหมู่บ้าน คิดเป็นร้อยละ 77.14 จึงได้นำวัฒนธรรมและภูมิปัญญาท้องถิ่นในการทำพิธีการบวชป่า และการปลูกป่าชุมชน เพื่อมาใช้เป็นแนวทางในการจัดการป่าชุมชนบ้านหินฮาว

คำสำคัญ