ภาพสะท้อนของความทันสมัย : บันทึกและทบทวนบทบาทของสถาปัตยกรรมสมัยใหม่เมืองเชียงใหม่ ระหว่างปี พ.ศ. 2427 – 2518
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
"สถาปัตยกรรม" สามารถทำหน้าที่เป็นหลักฐานชั้นต้นในการบันทึกเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ สะท้อนให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของผู้คนในแต่ละยุคสมัยได้เป็นอย่างดี แต่ ทว่าสถาปัตยกรรมในยุคสมัยใหม่ในเมืองเชียงใหม่ กลับถูกปกคลุมจากวาทกรรมของ สถาปัตยกรรมล้านนา ได้รับสนับสนุนและยกชู จึงเกิดการยึดครองความหมายและภาพลักษณ์ของสถาปัตยกรรมในเมืองเชียงใหม่ ใน ขณะเดียวกันทำให้ประวัติศาสตร์ วิถีชีวิตของผู้คนและสถาปัตยกรรม ที่อยู่นอกวาทกรรมล้านนาถูกลด ความสำคัญลง ละเลย หรือมองข้ามไปจนทำให้ สถาปัตยกรรมในยุคสมัยใหม่หลายๆ ชิ้นทรุดโทรมและถูก ทำลายลงในที่สุด งานวิจัยชิ้นนี้มีวัตถุประสงค์ (1) เพื่อทำการเก็บรวบรวมข้อมูลความสัมพันธ์ระหว่าง "ความสัมพันธ์ ทางสังคม" และ "สถาปัตยกรรม" ในเมืองเชียงใหม่ที่เกิดขึ้น ระหว่างปี พ.ศ. 2427 - 2518 ซึ่งเป็นช่อง รอยต่อยุคสมัยในการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองการปกครอง การขยายตัวทางเศรษฐกิจ การเข้ามาของ เทคโนโลยีวิทยาการสมัยใหม่ จนถึงเมื่อเมืองเชียงใหม่เริ่มมีพระราชบัญญัติการผังเมืองขึ้นเป็นครั้งแรก (2) เพื่อ วิเคราะห์ถึงปัจจัยและอิทธิพลของการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างทางความสัมพันธ์ทางสังคม โดยอาศัยการ วิเคราะห์ผ่านทางงานสถาปัตยกรรม และ (3) เพื่อขยายขอบเขตของการ "อนุรักษ์สถาปัตยกรรม" ไปสู่ สถาปัตยกรรมที่เกิดขึ้นในช่วงรอยต่อยุคสมัยใหม่ โดยการเก็บข้อมูลทางประวัติศาสตร์ของเมืองเชียงใหม่ที่มี การเปลี่ยนแปลงในช่วงเวลาดังกล่าว รวมถึงการลงภาคสนามเก็บข้อมูลงานสถาปัตยกรรมที่เกี่ยวข้องใน ช่วงเวลาดังกล่าว และคัดเลือกเพื่อเก็บข้อมูลละเอียด 42 อาคาร รวมถึงสัมภาษณ์เจ้าของอาคาร ผู้เกี่ยวข้อง และผู้เชี่ยวชาญด้านการออกแบบสถาปัตยกรรมที่ทำงานในช่วงเวลาดังกล่าว เพื่อที่จะเข้าใจถึงการ เปลี่ยนแปลงในช่วงเวลาดังกล่าวได้สมบูรณ์มากขึ้น เพื่อที่จะวิเคราะห์หาความสัมพันธ์เชื่อมโยงระหว่าง ประวัติศาสตร์ เศรษฐกิจ การเมืองการปกครอง และสถาปัตยกรรม สถาปัตยกรรมที่เกี่ยวข้องกับ ประวัติศาสตร์ช่วงดังกล่าว อาทิเช่น คุ้มเจ้าบุรีรัตน์ (2432), โรงเรียนยุพราช (2448), โรงเรียปรินส์รอยแยลส์ วิทยาลัย (2449), กลุ่มอาคารบ้านของหลวงอนุสารสุนทร (2460 - 2475), สถานีรถไฟ (2464), และอาคาร เรียนหลายหลังในรั้วมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (2507) เป็นต้น งานวิจัยชิ้นนี้ วิเคราะห์ถึงปัจจัยที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงต่อเมืองและผู้คนในเมืองเชียงใหม่ในการ เข้าสู่ "ยุคสมัยใหม่" มี 4 ปัจจัยคือ พัฒนาการทางการศึกษา พัฒนาการทางเศรษฐกิจ พัฒนาการทาง โครงสร้างพื้นฐาน และพัฒนาการทางการเมืองการปกครอง โดยมีเงื่อนไข 3 ประการที่สำคัญที่เป็นตัวเร่งและ ผลักดันคือ 1) การเปลี่ยนแปลงโลกทัศน์และระบบคิดที่เกี่ยวข้องกับคติความเชื่อเดิมที่ผูกโยงกับทักษาของ เมือง การตั้งถิ่นฐาน การแบ่งชนชั้นของผู้คนในเมือง ระบบคิดดังกล่าวค่อยๆ หมดความสำคัญลงไป พร้อมๆ กับการเข้ามาของความรู้และวิทยาการสมัยใหม่ 2) ลักษณะของการเมืองการปกครองของเมืองเชียงใหม่ใน ช่วงเวลานั้นสะท้อนให้เห็นถึงลักษณะหรือรูปแบบการเมืองที่มีความยึดหยุ่นสูง เนื่องจากความจำเป็นในการ ตอบรับความไม่แน่นอนของการเปลี่ยนแปลงระบบการปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาล เพราะในขณะณะที่จะต้อง ถูกควบคุมดูแลจากรัฐส่วนกลางภายใต้ระบการปกครองแบบเทศาภิบาล เจ้านายฝ้ายเหนือเองก็จะต้องทำการรักษากลุ่มคนต่างๆ ที่อยู่ในการปกครองเดิมให้มีความจงรักภักภักดี หรืออาจะเรียกได้ว่ารักษาตำแหน่งทาง สังคมของระบบเจ้านายเดิมเอาไว้ให้ได้เช่นกัน และ 3) การเข้ามาของเทคโนโลยีใหม่ๆ โดยเฉพาะการเข้ามา ของ "รถไฟ" การขนส่งก้าวข้ามข้อจำกัดเดิมๆ ส่งผลให้ทั้งเทคโนโลยี วัสดุอุปกรณ์การก่อสร้าง สินค้า และ ผู้คนเข้าออกเชียงใหม่ได้สะดวกมากยิ่งขึ้น โดยสรุป สถาปัตยกรรมยุคสมัยใหม่ของเมืองเชียงใหม่เป็นสถาปัตยกรรมที่เกิดขึ้นจากการทดลอง ผสมผสานของใหม่ที่นำเข้ามากับของเดิมที่มีอยู่ เกิดจากการเรียนรู้ที่จะนำเอาเทคนิควิธี เทคโนโลยีการ ก่อสร้างใหม่ๆ วัสดุๆ ใหม่ๆ มาผนวกเข้ากับองค์ความรู้เดิมที่มีอยู่ เพื่อทำให้วิถีวีชีวิตแบบเดิมๆ มีการ เปลี่ยนแปลงไปสู่สิ่งที่ดีขึ้น ทันสมัยขึ้น สะดวกสบายขึ้น เร็วขึ้น มีประสิทธิภาพมากขึ้น หรือมีความเป็นเมือง มากขึ้น (Urbanization) ส่งผลให้เกิดเป็น "สภาวะของความเป็นสมัยใหม่" แต่ทว่ามีความเฉพาะเจาะจงตาม บริบทของเมืองเชียงใหม่ ที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงโลกทัศน์และระบบคิดของผู้คนต่อคติความเชื่อแบบเดิม เกิดจากการประนีประนอมผสานประโยชน์เพื่อการอยู่รอดของระบบเจ้านายฝ้ายเหนือเดิม เกิดจากโอกาสที่ เปิดให้มีพื้นที่สำหรับทดลองออกแบบก่อสร้างอาคารรูปแบบใหม่และท้าทาย เกิดจากลุ่มทุมทุนพ่อค้าชาวจีน ตระกูลต่างๆ ที่มีบทบาทต่อการพัฒนาเมือง ด้วยปัจจัยต่างๆ เหล่านี้ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทั้งเมืองและ สถาปัตยกรรมไปสู่ "สถาปัตยกรรมในยุคสมัยใหม่" งานวิจัยชิ้นนี้หวังว่าการเก็บข้อมูลและการวิเคราะห์ให้เห็น ถึงความสำคัญของสถาปัตยกรรมในยุคสมัยใหม่ และสร้างให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างประวัติศาสตร์ ผู้คน เมือง และ สถาปัตยกรรม จะนำไปสู่การขยายขอบเขตการอนุรักษ์สถาปัตยกรรมในยุคสมัยใหม่มากขึ้น