นวัตกรรมเพื่อการพัฒนาขีดความสามารถในการแข่งขันของเกษตรกรที่เป็นสมาชิกนาแปลงใหญ่เพื่อยกระดับเศรษฐกิจฐานรากในพื้นที่จังหวัดนครราชสีมา

บทคัดย่อ

โครงการนวัตกรรมเพื่อการพัฒนาขีดความสามารถในการแข่งขันของเกษตรกรที่เป็นสมาชิกนาแปลงใหญ่เพื่อยกระดับเศรษฐกิจฐานรากในพื้นที่จังหวัดนครราชสีมา มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อพัฒนาระบบและกลไกการขับเคลื่อนงานวิจัยและพัฒนาพื้นที่ของมหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา 2) เพื่อวิจัยและพัฒนานวัตกรรมผลิตภัณฑ์แปรรูปจากข้าวแบบครบวงจรสู่การสร้างมูลค่าเพิ่มของผลิตภัณฑ์ให้กับเกษตรกรที่เป็นสมาชิกแบบนาแปลงใหญ่ในพื้นที่จังหวัดนครราชสีมา 3) เพื่อพัฒนาขีดความสามารถในการแข่งขันของเกษตรกรที่เป็นสมาชิกนาแปลงใหญ่ตลอดทั้งห่วงโซ่อุปทานสู่การเป็น Smart Farmer ในพื้นที่จังหวัดนครราชสีมา และ 4) เพื่อวิจัยและพัฒนาให้เกิดระบบตลาดทั้งในระดับท้องถิ่นพื้นที่และภายนอกที่ตรงกับความต้องการของผู้บริโภค โดยสามารถสรุปผลการดำเนินงาน ทั้ง 2 มิติ ด้านการบริหารจัดการงานวิจัยและด้านการวิจัยเพื่อตอบโจทย์ของพื้นที่ได้ ดังนี้ ด้านการบริหารจัดการงานวิจัย ทุนเดิมจากการทำงานในระยะที่ 1 (ปี 2558 - 2560) ได้ตอบโจทย์เชิงประเด็นใน 2 ส่วนสำคัญ คือ มิติการบริหารจัดการงานวิจัย และมิติผลผลิตจากการวิจัยที่เกิดขึ้นในพื้นที่ ส่วนที่ 1 มิติการบริหารจัดการงานวิจัย พบว่า มีการตั้งคณะกรรมการขับเคลื่อนงานวิจัยและพัฒนาพื้นที่ของมหาวิทยาลัย มีการจัดกิจกรรมระดมสมองเพื่อทบทวนระบบและกลไกการพัฒนางานวิจัยเชิงพื้นที่ นำมาสู่การตั้งเป้าหมายพัฒนา 4 ระบบ คือ ระบบการพัฒนาโจทย์วิจัย ระบบการพัฒนาข้อเสนอโครงการวิจัย ระบบติดตามและสนับสนุน ระบบการเผยแพร่สู่การใช้ประโยชน์ ทำให้มหาวิทยาลัยมีกระบวนการพัฒนาโจทย์วิจัยอย่างเป็นระบบมากขึ้น และในการทำงานต่อเนื่องระยะที่ 2 มหาวิทยาลัยออกแบบและสร้างกลไกการทำงานภายใต้โครงสร้างสถาบันวิจัยและพัฒนา ได้เชื่อมโยงการทำงานเชิงพื้นที่โดย “หน่วยนวัตกรรมและวิจัยเชิงพื้นที่” มีการพัฒนาการเชื่อมโยงการทำงานวิจัยร่วมกับหน่วยงานต่างๆ ในมหาวิทยาลัย ในการดำเนินงานได้กำหนดนโยบายในการส่งเสริมการทำงานร่วมกับคณะในลักษณะร่วมทุนระดับคณะ การนับภาระงาน การบูรณาการพันธกิจสัมพันธ์ของมหาวิทยาลัยกับท้องถิ่น และการพัฒนากลไกการทำงานระหว่างมหาวิทยาลัยกับภาคีภายนอกและจังหวัด โดยมหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมาได้เข้าไปมีส่วนร่วมในการพัฒนาผ่านโครงการยุทธศาสตร์ร่วมกับจังหวัดขับเคลื่อนการพัฒนาหมู่บ้านเป้าหมาย เกิดการพัฒนากรอบวิจัย โจทย์วิจัยและข้อเสนอการวิจัยร่วมกับผู้ใช้ประโยชน์จากงานวิจัยและภาคีเครือข่ายในจังหวัดนครราชสีมา ด้านการวิจัยเพื่อตอบโจทย์วิจัยของพื้นที่ มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา มีทุนเดิมในการทำงานวิจัยเรื่อง “ข้าว” ให้กับจังหวัดนครราชสีมา มายาวนานจึงใช้งานวิจัยเชิงพื้นที่เข้าไปหนุนเสริมขีดความสามารถภาคการเกษตรและยกระดับเศรษฐกิจฐานรากในจังหวัดนครราชสีมา ขยายพื้นที่การทำงานเพิ่มจากอำเภอพิมาย อำเภอห้วยแถลง อำเภอปักธงชัย อำเภอด่านขุนทด อำเภอโนนไทย อำเภอคง และอำเภอโนนสูง อีก 2 อำเภอ ได้แก่อำเภอเฉลิมพระเกียรติ และอำเภอสูงเนิน โดยได้มีการพัฒนากรอบวิจัยและโจทย์ประเด็นปัญหาร่วมกันระหว่างมหาวิทยาลัย กับภาคีเครือข่าย ลักษณะโครงการแบ่งเป็น 1 ชุดโครงการ 6 โครงการย่อย และโครงการ 5 โครงการ ประกอบด้วยกรอบวิจัย 4 ด้าน ได้แก่ ด้านการผลิต 1 โครงการ ด้านการแปรรูป 1 โครงการ ด้านการจัดการ 6 โครงการ และด้านการตลาด 3 โครงการ ผลการดำเนินงานพบว่าชุดโครงการวิจัยพื้นที่อำเภอสูงเนิน สามารถตอบโจทย์เป้าหมายโครงการหลักเพื่อพัฒนาขีดความสามารถในการแข่งขันของเกษตรกรที่เป็นสมาชิกนาแปลงใหญ่ตลอดทั้งห่วงโซ่อุปทาน สู่การเป็น Smart Farmer ในพื้นที่จังหวัดนครราชสีมาได้ สำหรับพื้นที่อำเภอพิมายและพื้นที่อำเภอเฉลิมพระเกียรติ สามารถตอบโจทย์เป้าหมายการยกระดับเศรษฐกิจฐานรากโดยสนับสนุนการจัดทำตลาดในระดับท้องถิ่นและตลาดดิจิตอลที่มีความสอดคล้องกับความต้องการของผู้บริโภค อันนำไปสู่การสร้างรายได้ให้กับเกษตรกรที่เป็นสมาชิกนาแปลงใหญ่ได้อย่างยั่งยืน การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจากการดำเนินโครงการในภาพรวม จากการดำเนินโครงการนวัตกรรมเพื่อการพัฒนาขีดความสามารถในการแข่งขันของเกษตรกรที่เป็นสมาชิกนาแปลงใหญ่เพื่อยกระดับเศรษฐกิจฐานรากในพื้นที่จังหวัดนครราชสีมา ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงภายในมหาวิทยาลัยและการเปลี่ยนแปลงในพื้นที่ ดังนี้ การเปลี่ยนแปลงภายในมหาวิทยาลัย ดังนี้ 1) การปรับเปลี่ยนระบบการทำงานโดยการออกแบบและสร้างกลไกการทำงานภายใต้โครงสร้างสถาบันวิจัยและพัฒนา ทำให้สามารถสนับสนุนงานวิจัยเชิงพื้นที่ให้เกิดผลเป็นรูปธรรมมากขึ้น ทั้งในด้านระบบการจัดการงบประมาณ การพัฒนานักวิจัย ระบบการกำกับติดตาม และระบบการส่งเสริมการเผยแพร่ผลงานวิจัย รวมทั้งการนำไปใช้ประโยชน์ และขับเคลื่อนหน่วยวิจัยเชิงพื้นที่ภายใต้กำกับของหน่วยบริหารจัดการงานวิจัยมหาวิทยาลัยให้สอดคล้องกับพันธกิจของหน่วยงาน 2) ผู้บริหารปรับเปลี่ยนการบริหารจัดการงบประมาณโดยผลักงบประมาณรายได้ของมหาวิทยาลัยด้านการวิจัยเข้าสู่กองทุนวิจัย ซึ่งมีอธิการบดีเป็นประธาน รองอธิการบดีฝ่ายวิจัยเป็นรองประธาน ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยและพัฒนาเป็นกรรมการและเลขานุการกรรมการประกอบด้วยตัวแทนจากคณะ ศูนย์ สำนักผ่านการเห็นชอบจากคณะกรรมการบริหารมหาวิทยาลัย รวมทั้งการปรับระเบียบเกี่ยวกับการเติมเงินตั้งต้นในกองทุนวิจัยทุกปีงบประมาณทำให้การบริหารจัดการงานวิจัยมีความคล่องตัว โปร่งใส ตรวจสอบได้ 3) นักวิจัยปรับเปลี่ยนระบบการทำงานเกิดการทำงานแบบชุดโครงการและโครงการการเพื่อความเชื่อมโยงข้อมูลและแลกเปลี่ยนเรียนรู้งานวิจัยเชิงพื้นที่ซึ่งมีพี่เลี้ยงให้คำแนะนำและข้อเสนอแนะ ทำให้คณาจารย์ บุคลากรในมหาวิทยาลัยราชภัฎนครราชสีมามีความตื่นตัว และความสนใจในการทำวิจัยเชิงพื้นที่มากขึ้น เกิดบรรยากาศเชิงวิชาการภายในมหาวิทยาลัยเพิ่มขึ้น มีการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกันระหว่างนักวิจัยข้ามคณะ ข้ามศาสตร์ ข้ามสาขา ทำให้เกิดนักวิจัยเชิงพื้นที่ที่เข้าร่วมกระบวนการขับเคลื่อนเพิ่มมากขึ้น 4) เกิดนักบริหารจัดการงานวิจัยที่ช่วยส่งเสริมและสนับหนุนงานวิจัยเชิงพื้นที่ให้ โดยมีการดำเนินงานทั้งระดับต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ อันจะส่งผลให้นักวิจัยดำเนินการวิจัยสำเร็จ ตรงตามเป้าหมายที่กำหนดและพื้นที่เกิดการพัฒนา การเปลี่ยนแปลงในพื้นที่ ได้แก่ 1) เกิดความร่วมมือและความตื่นตัวของภาคีเครือข่าย ทั้งระดับจังหวัด ระดับท้องถิ่น รวมทั้งหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในการทำงานเพื่อพัฒนาพื้นที่ จำนวน 21 องค์กร โดยมีกระบวนการคิดและของรูปแบบวิจัยเชิงพื้นที่ เป็นแนวทางการพัฒนาพื้นที่ร่วมกัน ทำให้เกิดบรรยากาศการทำงานร่วมกันระหว่างหน่วยงาน ก่อให้เกิดประโยชน์กับชุมชนท้องถิ่นอย่างแท้จริง และเกิดการพัฒนาอย่างต่อเนื่องและยั่งยืน 2) พื้นที่เป้าหมาย เกิดการเปลี่ยนแปลงในพื้นที่ซึ่งโครงการสามารถตอบโจทย์ประเด็น การเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันของเกษตรกรนาแปลงใหญ่และยกระดับเศรษฐกิจฐานรากในพื้นที่จังหวัดนครราชสีมา เช่น พื้นที่อำเภอพิมาย ได้แก่ โครงการการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมเพื่อพัฒนาช่องทางจัดจำหน่ายผลิตภัณฑ์โดยการใช้ตลาดอิเล็กทรอนิกส์สำหรับผลิตภัณฑ์นาแปลงใหญ่ ส่งผลทำให้เกษตรกรสามารถพัฒนาศักยภาพในการขายข้าวผ่านมือถือได้เองและมียอดจำหน่ายเพิ่มขึ้น พื้นที่อำเภอสูงเนิน ซึ่งดำเนินงานในลักษณะชุดโครงการวิจัยเพื่อการพัฒนาห่วงโซ่คุณค่าใหม่กลุ่มเกษตรกรนาแปลงใหญ่ พื้นที่ตำบลมะเกลือใหม่ อำเภอสูงเนิน จังหวัดนครราชสีมา ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงกระบวนการทำงาน มีการเชื่อมโยงการทำงานและใช้ข้อมูลร่วมกัน โดยโครงการทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในพื้นที่ เช่น โครงการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำกลุ่มนาแปลงใหญ่ตำบลมะเกลือใหม่ อำเภอสูงเนิน จังหวัดนครราชสีมาแบบมีส่วนร่วมโดยองค์ความรู้ด้านฐานข้อมูลเชิงพื้นที่ และโครงการพัฒนาแผนธุรกิจและการดำเนินงานระบบการจัดจำหน่ายผลผลิตข้าวเปลือกกลุ่มนาแปลงใหญ่ตำบลมะเกลือใหม่ อำเภอสูงเนิน จังนครราชสีมา และพื้นที่อำเภอเฉลิมพระเกียรติ ได้แก่ โครงการพัฒนาช่องทางการตลาดข้าวท้องถิ่นเพื่อยกระดับเศรษฐกิจฐานรากของเกษตรกรนาแปลงใหญ่ตำบลช้างทอง อำเภอเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดนครราชสีมา

คำสำคัญ