การพัฒนาระบบการผลิตพืชผักปลอดภัยสำหรับเกษตรกรที่กำลังเข้าสู่วัยสูงอายุตำบลด่านม่วงคำ อำเภอโคกศรีสุพรรณ จังหวัดสกลนคร
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
การวิจัยนี้ใช้ระเบียบการวิจัยแบบผสานวิธี (Mixed methodology) และดำเนินการวิจัยตามขั้นตอนของงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น (Community-based research : CBR) เพื่อตอบคำถามและวัตถุประสงค์การวิจัย ใช้กระบวนการมีส่วนร่วม (Participatory Action Research : PAR) มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) เพื่อศึกษาสถานการณ์ระบบในการผลิตพืชผักของเกษตรกร ตำบลด่านม่วงคำ อำเภอโคกศรีสุพรรณ จังหวัดสกลนคร 2) เพื่อพัฒนาระบบการผลิตพืชผักที่เหมาะสมกับวัยสำหรับเกษตรกรที่กำลังเข้าสู่วัยสูงอายุ ตำบลด่านม่วงคำ อำเภอโคกศรีสุพรรณ จังหวัดสกลนคร และ 3) เพื่อพัฒนาเครือข่ายเกษตรกรที่กำลังเข้าสู่วัยสูงอายุ กลุ่มเป้าหมาย คือเกษตรกรที่กำลังเข้าสู่วัยสูงอายุ จำนวน 20 ราย ที่อยู่ในตำบลด่านม่วงคำ อำเภอโคกศรีสุพรรณ จังหวัดสกลนคร ใช้เครื่องมือเก็บข้อมูลแบบมีส่วนร่วม ได้แก่ village walk แบบสอบถาม แบบสัมภาษณ์แบบกึ่งโครงสร้าง การสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม การสนทนากลุ่ม การตรวจเยี่ยมแปลงผลิตผัก และปฏิทินการเพาะปลูกผัก เครื่องมือวิเคราะห์ ได้แก่ SWOT และการถอดบทเรียน (AAR) และข้อมูลที่ไต้จากการเก็บรวบรวมข้อมูล ในการวิจัยครั้งนี้ มีทั้งข้อมูลเชิงปริมาณ วิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณด้วยสถิติพรรณนา ได้ใช้โปรแกรมคอมพิวเตอร์สำเร็จรูป และข้อมูลเชิงคุณภาพใช้การวิเคราะห์เนื้อหา (content analysis) แล้วนำมาวิเคราะห์ สังเคราะห์และนำเสนอเชิงพรรณนา ผลการวิจัย พบว่า 1) สถานการณ์ระบบในการผลิตพืชผักของเกษตรกร ต.ด่านม่วงคำ เกษตรกรยังคงผลิตพืชชนิดเดิมตามที่เคยผลิต (ไม่นับรวมข้าว) เช่น ฟักทอง ฟักหอม ดอกไม้เก็บเมล็ดพันธุ์ ผักใบชนิดต่างๆ ซึ่งเกษตรกรกลุ่มเป้าหมายนี้เกือบทั้งหมดไม่ได้ประกอบอาชีพผลิตกล้าไม้ขาย เนื่องจากไม่มีเทคนิคเคล็ดลับพิเศษในการผลิตและการจำหน่ายที่เป็นความลับจากเกษตรกรที่ประกอบอาชีพนี้ ถึงแม้พื้นที่ตำบลนี้จะมีชื่อเสียงด้านการผลิตกล้าไม้ และจากการที่สภาพแวดล้อมเอื้อต่อการผลิตทางการเกษตรชนิดต่างๆ จึงทำให้บริษัทเอกชนสนใจเกษตรกรและทำเกษตรในระบบพันธะสัญญา ซึ่งในการรับซื้อผลผลิตส่วนใหญ่จะไม่มีความยุติธรรมให้แก่เกษตรกร จึงทำให้เกษตรกรมีหนี้สะสมกับ ธกส. ต่อเนื่อง เป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้เกษตรกรที่นี่ขยันในการทำงานถึงแม้จะมีอายุที่มากขึ้นเรื่อย ๆ 2) สภาพเศรษฐกิจของเกษตรกรเป้าหมาย จำนวน 20 ครัวเรือน มีเกษตรกรอยู่ในเกณฑ์ความยากจน (รายได้ 33,636 บ/คน/ปี) ร้อยละ 55, มีเกษตรกรอยู่ในเกณฑ์ 40%(รายได้ 65,832 บ/คน/ปี) ร้อยละ 25, อยู่ในเกณฑ์มัธยฐาน (รายได้ 79,488 บ/คน/ปี) ร้อยละ 10 และเกินเกณฑ์มัธยฐาน ร้อยละ 10 3) ระบบการผลิตพืชผักที่เหมาะสมกับวัยสำหรับเกษตรกรที่กำลังเข้าสู่วัยสูงอายุ ต้องมีลักษณะ ดังนี้คือ ต้องไม่ใช้แรงงานหนัก สามารถจัดการด้วยตนเองได้เป็นส่วนใหญ่ ต้องดูแลง่าย จัดการง่าย ไม่ต้องใช้เครื่องมือหรือเทคโนโลยีที่ซับซ้อน และเป็นผักที่ทนเพื่อไม่ต้องเพิ่มการจัดการที่พิเศษ ซึ่งหมายถึงการต้องเพิ่มเวลาหรือต้องใช้ความแข็งแรงของสุขภาพเข้าไปรักษาระบบของผักชนิดนั้น ตั้งแต่ขั้นตอนการปลูกไปจนถึงการเก็บเกี่ยว และหากมีการสัมผัสกับสารแปลกปลอมหรือสารเคมีได้น้อยที่สุดหรือไม่มีจะยิ่งดี ต้องประหยัดทั้งในด้านการลงทุนปลูกและดูแลรักษารวมไปถึงการจัดการหลังเก็บเกี่ยว เมื่อปลูกแล้วมีผู้จัดการการขายให้เพราะส่วนใหญ่ไม่สะดวกในการไปขายสินค้าด้วยตนเอง และเป็นผักที่ครอบครัวสามารถใช้เป็นอาหารได้ด้วย ถ้าหากเป็นผักที่มีราคาขายที่ดีสม่ำเสมอหรือมีเสถียรภาพของราคาจะช่วยในด้านความสุขของจิตใจ ดังนั้น ผักกุยช่ายจึงมีคุณลักษณะสอดคล้องกับคุณภาพแรงงานของเกษตรกรที่กำลังเข้าสู่วัยสูงอายุ 4) ทำให้เกิดการรวมกลุ่มเกษตรกรที่กำลังสูงวัยเป็นกลุ่มอาชีพใหม่ คือ “อาชีพผลิตผักกุยช่ายปลอดภัย” ซึ่งสมาชิกได้ร่วมกันตั้งชื่อกลุ่มว่า “กลุ่มผักทอผู้เฒ่า” และทำให้เกิดเป็นเครือข่ายของเกษตรกรที่กำลังเข้าสู่วัยสูงอายุ คือ เครือข่ายการผลิตและเครือข่ายการตลาด 5) ได้ชุดความรู้ที่เป็น นวัตกรรมการผลิตผักกุยช่ายปลอดภัยตามลักษณะดินที่แตกต่างกันที่เหมาะสมกับเกษตรกรที่กำลังเข้าสู่วัยสูงอายุ คำสำคัญ : เกษตรกรสูงวัย ระบบผลิตผักปลอดภัย เศรษฐกิจชุมชน