อาวุโสฟรีแลนซ์: การเสริมสร้างระบบและกลไกส่งเสริมอาชีพอิสระของผู้สูงอายุ ตำบลบ้านป้อม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ระยะที่ 2

บทคัดย่อ

ชุมชนบ้านป้อม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นชุมชนที่มีองค์ความรู้ด้านการออมเงินและการบริหารจัดการกลุ่ม โดยยังไม่ได้เข้าสู่เส้นทางการลดความเหลื่อมล้ำที่เกิดขึ้นในพื้นที่ อนึ่ง การสร้างทุน ค้นหาตนเอง ค้นหาศักยภาพตนเอง เป็นการสร้างฐานศักยภาพของชุมชนที่ชุมชนเข้าใจตนเอง รู้จักตนเองและประเมินตนเองได้ จะนับเป็นจุดเริ่มต้นของการลดความเหลื่อมล้ำ ทั้งนี้การรวมกลุ่มกันของผู้สูงอายุก่อให้เกิดความสุขในการทำงานร่วมกัน เกิดเจตคติที่ดีในการทำกิจกรรม เกิดความสามัคคี เกิดความภาคภูมิใจในตนเอง เป็นพลังในการขับเคลื่อนกลุ่มผู้สูงอายุที่สำคัญ จึงเกิดเป็นภาษิตว่าเป็นกลุ่ม “สร้างสุข-เสริมรายได้” ทำให้เห็นโอกาสในการลดความเหลื่อมล้ำในชุมชน โดยนัยว่า “อาชีพ” นั้นต้องมาคู่กับ “ความสุข” ที่ส่งผลให้เกิดการค้นหาความสุข ความภาคภูมิใจในตนเอง ความภาคภูมิในถิ่นฐานตนเอง เพื่อจะพัฒนาต่อยอดเป็นอาชีพที่สร้างสุข โดยกลุ่มคนในชุมชนมีฐานภูมิปัญญาเดิมของตน นับว่า ณ จุดนี้ ชุมชนมี “คน ภูมิปัญญา ความสุข” แต่ยังขาด “ระบบและกลไก” ในการสร้างเสริมอาชีพอิสระผู้สูงอายุ จึงได้ตั้งเป็นโจทย์วิจัยในการค้นหาศักยภาพของ “ระบบและกลไก” ในการสร้างเสริมอาชีพอิสระผู้สูงอายุ ที่เป็นจุดคานงัดที่สำคัญต่อไป วัตถุประสงค์การวิจัย 1. เพื่อศึกษาระบบและกลไกการเสริมสร้างอาชีพอิสระของผู้สูงอายุ 2. เพื่อออกแบบการดำเนินกิจกรรมเชิงพื้นที่เพื่อลดความเหลื่อมล้ำของผู้สูงอายุ กรณีศึกษา ตำบลบ้านป้อม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา 3. เพื่อพัฒนาศักยภาพการเรียนรู้การบริหารจัดการรระบบและกลไกในการส่งเสริมอาชีพอิสระของผู้สูงอายุ เป็นการวิจัยแบบชุมชนเป็นฐาน (CBR) โดยใช้กระบวนการวิจัยแบบมีส่วนร่วม (PAR) ผลการวิจัย ตามวัตถุประสงค์ข้อที่ 1 ดังนี้ ในระบบภูมิปัญญาดั้งเดิมกับวิถีชีวิตมีความสัมพันธ์กัน โดยภูมิปัญญาด้านอาหารเป็นองค์ความรู้ที่ใช้ในการทำอาหารที่ผ่านการคิดค้นขึ้นมาของคนโบราณ เพื่อให้เข้ากับภูมิอากาศภูมิประเทศ วัตถุดิบที่ใช้ในการประกอบปรุงอาหาร ส่วนใหญ่เป็นพืชสมุนไพรในครัวเรือน และภูมิปัญญานี้ถูกถ่ายทอดผ่านวิถีชีวิตจากรุ่นสู่รุ่น กลไกในการส่งเสริมอาชีพอิสระผู้สูงอายุบ้านป้อม มี 2 ระดับ คือ (1) กลไกภายนอก ได้แก่ วัดท่าการ้อง วัฒนธรรมจังหวัด เกษตรอำเภอพัฒนาชุมชน และทีมวิจัย (2) กลไกภายใน ได้แก่ กลุ่มผู้สูงอายุที่เป็นผู้นำ และผู้ตาม (3) กลไกในภายใน ได้แก่ กลไกความเป็นมนุษย์ กลไกแห่งความตระหนักรู้คุณค่าของความเป็นผู้สูงอายุ และกลไกที่สำคัญคือใจ ที่จะดำรงชีวิตอยู่อย่างมีคุณค่ามีความหมายและมีความสุขในทุกวัน ระบบในการส่งเสริมอาชีพอิสระผู้สูงอายุบ้านป้อม มี 2 ระบบ ได้แก่ (1) ระบบภายนอก ได้แก่ ความสัมพันธ์ของระบบภูมิปัญญาและวิถีชีวิตดั้งเดิม ระบบความสัมพันธ์ของผู้สูงอายุกับหน่วยงานในพื้นที่ ระบบความสัมพันธ์ของผู้สูงอายุกับทีมวิจัย (2) ระบบภายใน ได้แก่ ความภาคภูมิใจ ใจเปิด การเห็นคุณค่าของตนเอง (self-esteem) การได้รับการยอมรับจากชุมชน และการดำรงชีวิตอย่างมีความหมาย ผลการวิจัย ตามวัตถุประสงค์ข้อที่ 2 ดังนี้ ออกแบบการดำเนินกิจกรรมเชิงพื้นที่มีความร่วมมือ 3 ระดับ (1) ความร่วมมือในการเรียนรู้ และร่วมพัฒนาของชุมชน (2) ความร่วมมือ และการเรียนรู้ร่วมกับโหนด CBR (3) ความร่วมมือกับภาคีเครือข่าย นอกจากนี้ทีมวิจัยทำการออกแบบให้ผู้สูงอายุได้รู้จักตนเองผ่าน 3รู้ “รู้จักตนเอง (self-awareness)- รู้จักความสามารถของตน (self-efficacy)-รู้ที่จะภาคภูมิใจในตนเอง (self-esteem)” ทำการวิเคราะห์ตนเองให้เห็นพลังของชุมชนผ่านหลัก “RQ-พลังชุมชน-3I” ได้แก่ I have-I am-I can และทำการออกแบบกิจกรรมตามแผนชุมชน ผลการวิจัย ตามวัตถุประสงค์ข้อที่ 3 ดังนี้ การวิจัยในครั้งนี้ใช้กระบวนการเปลี่ยนแปลงให้เกิดขึ้นในชุมชนบ้านป้อมในมิติของผู้สูงอายุ ให้สามารถพึ่งตนเองได้ ลดรายจ่ายในครัวเรือน และมีรายได้เสริมผ่านการฟื้นฟูอาหารภูมิปัญญา เพื่อเพิ่มคุณค่า และศักดิ์ศรี ปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมกับชุมชนและภาคีเครือข่ายในพื้นที่โดย มี 4 กระบวนการ ดังนี้ กระบวนการสร้างคน กระบวนการสร้างความรู้ กระบวนการสร้างการเรียนรู้ และกระบวนการใช้ความรู้ และมีพลังในการเสริมเสริมทำให้เกิด “จากฟรีแลนซ์ สู่ฟรีแลนด์ สู่อิสระภาพของผู้สูงอายุ ที่เน้น “สร้างสุข-เสริมรายได้” 4 พลังได้แก่ พลังแห่งการเรียนรู้เพื่อการเปลี่ยนแปลง พลังแห่งกัลยาณมิตร (ภาคีเครือข่าย) พลังแห่งการร่วมปฏิบัติการ สร้างสุข-เสริมอาชีพ และพลังแห่งการรวมกลุ่ม คำสำคัญ : อาวุโสฟรีแลนซ์, ระบบและกลไกส่งเสริมอาชีพอิสระของผู้สูงอายุ

คำสำคัญ