การศึกษาและพัฒนาเทคนิคการปฏิบัติการฝนหลวงเชิงพื้นที่ กรณีศึกษา :พื้นที่จังหวัดตาก จังหวัดสุโขทัย และจังหวัดอุตรดิตถ์

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้ มุ่งเน้นการศึกษาและพัฒนาเทคนิคการปฏิบัติการฝนหลวงบริเวณพื้นที่จังหวัดตาก จังหวัดสุโขทัย และจังหวัดอุตรดิตถ์ โดยการรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลเชิงพื้นที่ ได้แก่ ข้อมูลการเพาะปลูก ข้อมูลความต้องการฝน ข้อมูลการปฏิบัติการฝนหลวงบริเวณพื้นที่ศึกษาที่ผ่านมา ร่วมกับการวิเคราะห์พฤติกรรมเมฆฝนจากข้อมูลเรดาร์ฝนหลวงอมก๋อย จังหวัดเชียงใหม่ (พ.ศ.2561-2563) ด้วยวิธีการวิเคราะห์ความถี่ การเกิดซ้ำของค่าการสะท้อน (The Probability of Radar Reflectivity-Based Precipitation, PRP) ที่มีค่าตั้งแต่ 20 dBZ ขึ้นไป และวิเคราะห์เงื่อนไขด้านสภาพอากาศจากข้อมูลผลตรวจชั้นบนของสถานีเรดาร์ฝนหลวงอมก๋อยในช่วง ปี พ.ศ.2561–2563 ร่วมกับข้อมูลการตกของฝน ด้วยวิธีการวิเคราะห์ค่าพิสัยคลอไทด์ (Inter Quartile Range, IQR) สำหรับนำไปเป็นเกณฑ์การทดสอบและพัฒนาเทคนิคการปฏิบัติการฝนหลวงที่เหมาะสมสำหรับพื้นที่ศึกษา ผลการศึกษาข้อมูลเชิงพื้นที่ พบว่า มีการร้องขอรับบริการฝนหลวงรายเดือนเฉลี่ยสูงที่สุดบริเวณจังหวัดตากในเดือนกันยายน (24 ครั้ง/เดือน) และจังหวัดอุตรดิตถ์ในเดือนกรกฎาคม (13 ครั้ง/เดือน) ส่วนใหญ่สำหรับพื้นที่นาข้าว ส่วนจังหวัดสุโขทัยมีค่าค่อนข้างสูงในช่วงเดือนเมษายน (17 ครั้ง/เดือน) สำหรับพืชไร่และพืชสวน และช่วงเดือนสิงหาคม (19 ครั้ง/เดือน) สำหรับพื้นที่นาข้าว โดยมีประสิทธิภาพการปฏิบัติการฝนหลวงเฉลี่ยในช่วงปี พ.ศ.2561-2563 บริเวณตาก สุโขทัย และอุตรดิตถ์ เฉลี่ยร้อยละ 66.9 62.5 และ 61.1 ตามลำดับ ผลการวิเคราะห์พฤติกรรมการเกิดเมฆฝนบริเวณพื้นที่ศึกษา พบว่า พื้นที่จังหวัดตากฝั่งตะวันตกมีปริมาณฝนสะสมรายปีสูงกว่าบริเวณอื่น โดยมีแนวโน้มค่าปริมาณฝนรายเดือนสูงขึ้นตั้งแต่เดือนมิถุนายนและมีค่าสูงสุดในช่วงเดือนสิงหาคม ส่วนพื้นที่จังหวัดตากฝั่งตะวันออกส่วนใหญ่เริ่มมีปริมาณฝนรายเดือนสูงขึ้นในช่วงเดือนสิงหาคมและสูงสุดในเดือนตุลาคม สำหรับพื้นที่ตอนบนและฝั่งตะวันออกของจังหวัดสุโขทัยต่อเนื่องถึงจังหวัดอุตรดิตถ์ส่วนใหญ่เริ่มมีปริมาณฝนสูงขึ้นในช่วงเดือนพฤษภาคม จากนั้นปริมาณฝนลดลงในช่วงเดือนมิถุนายน-กรกฎาคม แล้วกลับมามีปริมาณฝนสูงสุดในช่วงเดือนสิงหาคม ในส่วนของผลการวิเคราะห์ค่า PRP พบว่า บริเวณพื้นที่ศึกษาเริ่มมีค่า PRP สูงขึ้นตั้งแต่เดือนพฤษภาคม และมีค่าสูงสุดในช่วงเดือนสิงหาคม ซึ่งในระหว่างวันค่า PRP จะเริ่มสูงขึ้นตั้งแต่ช่วงเวลา 13.00-16.00 น. โดยเฉพาะแนวเขาด้านทิศตะวันตกของพื้นที่ และในระหว่างวันค่า PRP จะสูงที่สุดและมีการกระจายตัวเชิงพื้นที่มากที่สุด ในช่วงเวลา 16.00-19.00 น. ทั้งนี้ สำหรับพื้นที่จังหวัดตากฝั่งตะวันออกซึ่งเป็นเขตเงาฝนของเทือกเขาถนนธงชัย พบว่า มีค่า PRP ต่ำกว่าบริเวณอื่นเกือบตลอดฤดูฝน(มิถุนายน-สิงหาคม) โดยค่า PRP จะมีค่ามากขึ้นในช่วงเดือนกันยายน-ตุลาคม ซึ่งสอดคล้องกับการกระจายตัวของปริมาณน้ำฝนบริเวณพื้นที่ศึกษา ผลการวิเคราะห์เกณฑ์เงื่อนไขด้านสภาพอากาศที่เหมาะสมสำหรับการปฏิบัติการฝนหลวงในพื้นที่ศึกษาซึ่งแบ่งออกเป็น 5 บริเวณ ได้แก่ พื้นที่จังหวัดตากฝั่งตะวันตก จังหวัดตากฝั่งตะวันออก จังหวัดสุโขทัยตอนบน จังหวัดสุโขทัยตอนล่าง และจังหวัดอุตรดิตถ์ฝั่งตะวันตาก พบว่า เงื่อนไขด้านสภาพอากาศที่เหมาะสมคือ ค่าความชื้นสัมพัทธ์อากาศ ไม่น้อยกว่า 77.0 % ความเร็วลม ไม่เกิน 16.0 นอต ค่า SI ไม่เกิน 0.4 ค่า LI ไม่เกิน 0.2 และค่า KI ไม่น้อยกว่า 33.0 ซึ่งมีค่าที่ค่อนข้างต่างจากเกณฑ์ที่ใช้ปฏิบัติงานในปกติโดยเฉพาะค่าความชื้นสัมพัทธ์อากาศ (เกณฑ์ปกติ ? 60.0%) สำหรับทิศทางลมที่เหนี่ยวนำให้เกิดฝนในพื้นที่ศึกษาได้ดี ได้แก่ ทิศตะวันออกเฉียงใต้ ทิศใต้ ทิศตะวันตกเฉียงใต้ จนถึงทิศตะวันตก (125 - 265 องศา) และจากการบินปฏิบัติการทดสอบตามเงื่อนไขในพื้นที่ศึกษาระหว่างเดือนมีนาคม – กันยายน พ.ศ.2565 สามารถเก็บตัวอย่างที่เข้าเกณฑ์เงื่อนไขทุกข้อของจังหวัดตาก จังหวัดสุโขทัย และจังหวัดอุตรดิตถ์ ได้ทั้งสิ้น 23 8 และ 9 ตัวอย่างตามลำดับ โดยมีความส้าเร็จของการปฏิบัติการฝนหลวงจากตัวอย่างดังกล่าวเท่ากับร้อยละ 100.0(+33.1) 87.5(+25.0) และ 100.0(+38.9) ตามลำดับ

คำสำคัญ