การศึกษาและพัฒนาเทคนิคการปฏิบัติการฝนหลวงเชิงพื้นที่ กรณีศึกษา : พื้นที่จังหวัดพะเยา และจังหวัดเชียงราย

บทคัดย่อ

การศึกษานี้มีเป้าหมายในการพัฒนารูปแบบการปฏิบัติการฝนหลวงที่เหมาะสมในพื้นที่จังหวัดพะเยา และจังหวัดเชียงรายที่ประสบปัญหาภัยแล้งซ้ำซากเนื่องจากพื้นที่บางบริเวณเกิดเหตุการณ์ได้รับปริมาณฝนน้อยต่อเนื่องจนมีผลกระทบกิจกรรมด้านการเกษตรและการอุปโภคบริโภค โดยได้มีการศึกษาลักษณะทางอุตุนิยมวิทยาที่เปลี่ยนแปลง สภาวะแวดล้อมและลักษณะของภูมิประเทศที่มีอิทธิพลต่อการเกิดเมฆฝนในพื้นที่ รวมถึงวิเคราะห์ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับการปฏิบัติการฝนหลวงที่ผ่านมา เพื่อสร้างองค์ความรู้ที่จะช่วยเพิ่มความสำเร็จและความคุ้มค่าของการปฏิบัติการฝนหลวง ในการบรรเทาผลกระทบจากการขาดฝนดังกล่าว จากการวิเคราะห์การใช้ประโยชน์ที่ดินและสถิติการขอรับบริการฝนหลวง พบว่าพื้นที่ที่มีแนวโน้มเกิดความต้องการน้ำสูงจะอยู่ในขอบเขตพื้นที่อำเภอเชียงคำ จุน และอำเภอดอกคำใต้ จังหวัดพะเยา อำเภอเชียงของ เทิง ป่าแดด และอำเภอพาน จังหวัดเชียงราย การศึกษายังได้ทำการวิเคราะห์พฤติกรรมฝนของปี 2561-2563 จากข้อมูลเรดาร์อุตุนิยมวิทยาจังหวัดเชียงราย ด้วยวิธีการวิเคราะห์ความถี่การเกิดซ้ำของค่าการสะท้อนกลับของเรดาร์ตั้งแต่ 20 dBz ขึ้นไป และนำมาทำ Radar Climatology Analysis ในขอบเขตพื้นที่ศึกษาเพื่อหารูปแบบการตกของฝน พบว่ากลุ่มฝนสามารถเกิดได้ดีและปกคลุมพื้นที่เป็นบริเวณกว้างอย่างชัดเจนในช่วง 13.00 น. ถึง 19.00 น. ขณะที่ช่วงเช้าเกิดได้เล็กน้อยเป็นบางแห่ง เมื่อพิจารณาข้อมูลรายเดือนสามารถสรุปได้ว่าพื้นที่ทำการเกษตรในจังหวัดเชียงรายมีแนวโน้มจะเสี่ยงขาดน้ำจนถึงเดือนมิถุนายน และในจังหวัดพะเยามีแนวโน้มจะเสี่ยงขาดน้ำจนถึงเดือนพฤษภาคม เนื่องจากมีความถี่การตกของกลุ่มฝนต่ำกว่าเดือนถัดไปอย่างมีนัยสำคัญ สำหรับการวิเคราะห์เงื่อนไขด้านสภาพอากาศจากข้อมูลผลตรวจชั้นบนของสถานีเรดาร์ฝนหลวงร้องกวาง จังหวัดแพร่ ใช้วิธีการวิเคราะห์ค่าพิสัยควอไทล์(Inter Quartile Range, IQR) เพื่อสร้างเกณฑ์ที่เหมาะสมในการทำงาน พบว่าเงื่อนไขด้านสภาพอากาศในการปฏิบัติการฝนหลวงที่เหมาะสมคือ ค่าความชื้นสัมพัทธ์ ไม่ต่ำกว่า 79 % ความเร็วลม ไม่เกิน 13 นอต ค่า SI ไม่เกิน -0.75 ค่า LI ไม่เกิน -1.69 และค่า KI ไม่ต่ำกว่า 34.65 ซึ่งมีค่าที่ค่อนข้างต่างจากเกณฑ์ที่ใช้ปฏิบัติงานในปกติ สำหรับทิศทางของลมที่มีอิทธิพลต่อการเกิดฝนในอำเภอที่เสี่ยงแล้งในพื้นที่จังหวัดเชียงรายพบว่า เป็นลมทิศใต้และตะวันตกเฉียงเหนือ ส่วนจังหวัดพะเยาพบว่า เป็นลมทิศเหนือและลมทิศใต้ ในส่วนสุดท้ายได้ทำการบินปฏิบัติการทดสอบตามเงื่อนไขในพื้นที่จังหวัดพะเยาและจังหวัดเชียงราย ระหว่างปี 2564-2565 สามารถเก็บตัวอย่างที่เข้าเกณฑ์เงื่อนไขทุกข้อได้ทั้งสิ้น 30 ตัวอย่าง จากการบินทั้งหมด 85 ภารกิจ สามารถจำแนกเป็นตัวอย่างจากจังหวัดพะเยา 20 ตัวอย่าง และจากจังหวัดเชียงราย 10 ตัวอย่าง เมื่อวิเคราะห์อัตราความสำเร็จของการปฏิบัติการฝนหลวงจากตัวอย่างดังกล่าวพบว่า จังหวัดพะเยามีอัตราความสำเร็จอยู่ที่ร้อยละ 87 โดยเพิ่มขึ้นจากเดิมร้อยละ 4 และจังหวัดเชียงรายมีอัตราความสำเร็จอยู่ที่ร้อยละ 85 โดยเพิ่มขึ้นจากเดิมร้อยละ 32 ทั้งนี้การปรับเกณฑ์ตัดสินใจในการปฏิบัติการฝนหลวงดังกล่าวเป็นเพียงการเพิ่มโอกาสสำเร็จในภารกิจ หากต้องการเพิ่มผลลัพธ์ที่ได้จากการปฏิบัติงาน จะต้องคำนึงถึงทิศทางลมและช่วงเวลาที่เหมาะสมตามรายละเอียดที่ได้ทำการศึกษาไว้ เพื่อให้ได้ซึ่งปริมาณฝนและพื้นที่รับผลประโยชน์ตรงตามเป้าหมายที่วางไว้

คำสำคัญ