ธนาคารน้ำใต้ดิน: นวัตกรรมการแก้ปัญหาภัยแล้งทางการเกษตรขององค์การบริหารส่วนตำบลถ้ำสิงห์ อำเภอเมืองชุมพร จังหวัดชุมพร

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสังเคราะห์ถอดบทเรียนโครงการธนาคารน้ำใต้ดินขององค์การบริหารส่วนตำบลถ้ำสิงห์ (อบต.ถ้ำสิงห์) และจัดทำคู่มือธนาคารน้ำใต้ดิน วิเคราะห์ประโยชน์เพื่อนำไปขยายผลการมีส่วนร่วมของประชาชน และสร้างความร่วมมือกับ อบต.ถ้ำสิงห์ ในการจัดทำนโยบาย ยุทธศาสตร์ และแผนงานการบริหารจัดการน้ำใต้ดินเพื่อแก้ปัญหาภัยแล้งและเพิ่มผลผลิตทางการเกษตร โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพในการดำเนินการวิจัย 2 ระยะ 8 ขั้นตอน กลุ่มผู้ให้ข้อมูลหลัก ได้แก่ คณะผู้บริหาร พนักงานเจ้าหน้าที่ สมาชิกสภา อบต.ถ้ำสิงห์ และแกนนำประชาชนที่สนใจการทำธนาคารน้ำใต้ดิน นำข้อมูลที่ได้มาทำการตรวจสอบความตรงของข้อมูลแบบสามเส้า วิเคราะห์ข้อมูลเชิงเนื้อหา และนำเสนอข้อมูลในลักษณะพรรณนาความ ผลการวิจัย 1) ผลการสังเคราะห์ถอดบทเรียนธนาคารน้ำใต้ดิน พบว่า นวัตกรรมธนาคารน้ำใต้ดินมี 2 ระบบ คือ ระบบเปิดและระบบปิด โดยที่โมเดลของ อบต.ถ้ำสิงห์ เป็นนวัตกรรมธนาคารน้ำใต้ดินระบบปิด แบ่งเป็น 2 ระดับ คือ ระดับองค์กรและระดับครัวเรือน ซึ่งระดับองค์กรใช้รถแบคโฮขุดหลุมกว้าง 1 เมตร ลึก 2 เมตร ความยาวตามความเหมาะสมของพื้นที่ ส่วนระดับครัวเรือนใช้แรงงานคนขุดหลุมขนาดเล็ก ทั้งสองระดับมี 4 ขั้นตอน คือ การเลือกพื้นที่ การเลือกวัสดุ การขุดหลุม และการจัดเรียงวัสดุ 2) ประโยชน์ของธนาคารน้ำใต้ดิน พบว่า มีหลากหลาย อาทิ ช่วยแก้ปัญหาน้ำท่วมในที่ลุ่ม แก้ปัญหาภัยแล้ง รักษาความชุ่มชื้นของผิวดิน แก้ปัญหาน้ำเค็ม แก้ปัญหาน้ำเสีย มลพิษทางกลิ่น โรคร้ายที่มียุงเป็นพาหะ และรักษาโรครากเน่าในพืช 3) ผลการร่วมมือกับ อบต.ถ้ำสิงห์ ในการจัดทำนโยบาย ยุทธศาสตร์ และแผนงานการบริหารจัดการน้ำใต้ดิน พบว่า มีนโยบายขยายธนาคารน้ำใต้ดินรูปแบบต่าง ๆ เพราะน้ำคือชีวิต กำหนดยุทธศาสตร์การบริหารจัดการน้ำใต้ดิน 2 ระดับ คือ กลยุทธ์การพัฒนาธนาคารน้ำใต้ดินระดับองค์กร เป้าหมายคือสร้างธนาคารน้ำใต้ดินระบบปิดเอาไว้ทั้งสองข้างของถนนทุกสายในทุกหมู่บ้านเรียกว่า ถนนเก็บน้ำ และกลยุทธ์การพัฒนาธนาคารน้ำใต้ดินระดับครัวเรือน โดยจัดตั้งกลุ่มธนาคารน้ำใต้ดินตำบลถ้ำสิงห์ ทำหน้าที่ส่งเสริมสนับสนุนให้ความรู้ ให้คำปรึกษา ช่วยเหลือ แนะนำ ออกแบบ และติดตามประเมินผลธนาคารน้ำใต้ดินระดับครัวเรือนของสมาชิกและประชาชนทั่วไป และจัดทำแผนที่ขาดแคลนน้ำ โดยพบว่าปัจจุบันตำบลถ้ำสิงห์ยังไม่เป็นพื้นที่ขาดแคลนน้ำ แต่เป็นพื้นที่ที่มีความเสี่ยงสูงต่อการขาดแคลนน้ำรุนแรงทั้งตำบล เนื่องจากประชาชนขุดเจาะบ่อบาดาลนำน้ำขึ้นมาใช้เพื่อการเกษตรและอุปโภคบริโภคกันมาก สำหรับข้อเสนอแนะ 1) เชิงนโยบาย: สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ ควรกำกับเชิงรุกต่อการจัดการน้ำใต้ดินเพื่อให้ “สังคมมีน้ำใช้ที่มั่นคง มีความสมดุลทางธรรมชาติอย่างยั่งยืน) และหน่วยงานด้านน้ำทั้งปวงควรปรับเปลี่ยนวิธีคิด “จากการนำน้ำขึ้นมาใช้และระบายน้ำทิ้ง เป็นการเติมน้ำลงใต้ดินให้สอดคล้องและสมดุลกับการนำน้ำขึ้นมาใช้” 2) เชิงปฏิบัติ: องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทุกแห่งควรดำเนินโครงการธนาคารน้ำใต้ดินเชิงรุก เพราะมีภารกิจอำนาจหน้าที่ตามกฎหมายบังคับเอาไว้อยู่แล้ว อบต.ถ้ำสิงห์ควรจัดทำโครงการซ่อมแซมธนาคารน้ำใต้ดิน เพื่อให้มีงบประมาณจัดซื้อหินเขื่อนมากองไว้ แล้วอนุญาตให้ชาวบ้านสามารถมานำไปทำธนาคารน้ำใต้ดินระดับครัวเรือนที่บ้านได้ อันเป็นการส่งเสริมการมีส่วนร่วมเชิงรุก เช่นเดียวกับคณะกรรมการกลุ่มธนาคารน้ำใต้ดินตำบลถ้ำสิงห์ ควรวางแผนเชิงรุกหลายแนวทางเพื่อให้เกิดการมีส่วนร่วมของประชาชนมากขึ้น ทั้งแผนระยะสั้น ระยะกลาง และระยะยาว คำสำคัญ: ธนาคารน้ำใต้ดิน นวัตกรรม การแก้ปัญหาภัยแล้ง การเกษตร

ระดับความพร้อมของโครงการ