การศึกษาระบบนิเวศป่าชายเลนบริเวณพื้นที่โครงการสวนพฤกษศาสตร์ป่าชายเลนนานาชาติ ร.๙ จังหวัดจันทบุรี

บทคัดย่อ

พื้นที่โครงการสวนพฤกษศาสตร์ป่าชายเลนนานาชาติ ร.๙ จังหวัดจันทบุรี เป็นพื้นที่หนึ่งที่เคยถูกเปลี่ยนแปลง จากระบบนิเวศป่าชายเลนที่อุดมสมบูรณ์ ไปเป็นพื้นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ ต่อมาหน่วยงานภาครัฐร่วมกับภาคประชาชนได้ดำเนินการฟื้นฟูระบบนิเวศป่าชายเลนในพื้นที่อย่างต่อเนื่อง จึงควรมีการศึกษาการเปลี่ยนแปลงในด้านความหลากหลายทางชีวภาพ ปัจจัยสิ่งแวดล้อม การเจริญเติบโตของพันธุ์ไม้ภายหลังการปลูกฟื้นฟู ตลอดจนศักยภาพของระบบนิเวศป่าชายเลนภายหลังการฟื้นฟู ในด้านการกักเก็บคาร์บอน เพื่อนำองค์ความรู้ที่ได้มาจัดทำเป็นฐานข้อมูลสำหรับใช้ในการบริหารจัดการพื้นที่ และเผยแพร่ ให้ความรู้เกี่ยวกับระบบนิเวศป่าชายเลนแก่ประชาชนและเยาวชนทั้งในประเทศและนานาชาติ โดยมีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพและลักษณะทางนิเวศวิทยาของพื้นที่โครงการ 2) เพื่อวิเคราะห์ความสัมพันธ์ของการเติบโตของไม้ป่าชายเลนและสภาพทางอุทกวิทยาและปฐพีวิทยา 3) เพื่อประเมินการกักเก็บคาร์บอนของป่าชายเลน 4) เพื่อสร้างความตระหนักและเพิ่มศักยภาพชุมชนท้องถิ่นในการบริหารจัดการป่าชายเลนและทรัพยากรชายฝั่งอย่างยั่งยืน และ 5) เพื่อกำหนดแนวทางการฟื้นฟูและเสริมสร้างระบบนิเวศป่าชายเลนจากนากุ้งร้าง รวมทั้งการบริหารจัดการระบบนิเวศป่าชายเลนอย่างยั่งยืน โดยดำเนินการจำแนกพื้นที่ภายในโครงการ ออกเป็น 7 ประเภทพื้นที่ ได้แก่ พื้นที่นากุ้งร้าง พื้นที่ป่าชายเลนธรรมชาติ พื้นที่แปลงปลูกฟื้นฟูป่าชายเลนใน ปี พ.ศ.2550 2551 2558 2559 และ 2562 แล้วดำเนินการศึกษาดังนี้ 1) สำรวจชนิดของพรรณไม้ป่าชายเลน สัตว์ป่า แพลงก์ตอนพืช แพลงก์ตอนสัตว์ สัตว์หน้าดิน และสัตว์น้ำ เพื่อวิเคราะห์ความหลากหลาย ลักษณะทางนิเวศและจัดทำบัญชีรายชื่อ 2) สำรวจการเติบโตของไม้ป่าชายเลนและสมบัติของดิน เพื่อวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างดัชนีถิ่นที่ตั้งกับการท่วมถึงของน้ำทะเลและสมบัติดิน โดยใช้สมการการถดถอยเชิงเส้นพหุ และพัฒนาเส้นดัชนีถิ่นที่ตั้งของไม้โกงกาง โดยวิธี phytocentric 3) เก็บตัวอย่างพืชและตัวอย่างดิน เพื่อวิเคราะห์การกักเก็บคาร์บอนในไม้ป่าชายเลน และในดิน 4) ประชุมและสนทนากลุ่มย่อยเพื่อวิเคราะห์ SWOT ของชุมชนต่อการมีส่วนร่วมในการจัดการป่าชายเลนและทรัพยากรชายฝั่ง 5) นำผลที่ได้จากการศึกษาตามวัตถุประสงค์ข้อที่ 1- 4 มาบูรณาการกับองค์ความรู้ที่เกี่ยวข้องเพื่อกำหนดแนวทางการฟื้นฟูและเสริมสร้างระบบนิเวศป่าชายเลนจากนากุ้งร้าง รวมทั้งการบริหารจัดการระบบนิเวศป่าชายเลนอย่างยั่งยืน ผลการศึกษา สำรวจพบพันธุ์ไม้ป่าชายเลนในพื้นที่ป่าชายเลนธรรมชาติ จำนวน 36 ชนิด 28 สกุล 20 วงศ์ โดยพบโกงกาง ใบเล็ก (Rhizophora apiculata Blume) ฝาดดอกแดง (Lumnitzera littorea (Jack) Voigt) และฝาดดอกขาว (L. racemosa Willd.) เป็นไม้เด่น ในแปลงปลูกฟื้นฟูป่าชายเลน ปี พ.ศ. 2550 สำรวจพบพันธุ์ไม้ป่าชายเลนทั้งหมดจำนวน 7 ชนิด 6 สกุล และ 5 วงศ์ โดยพบโกงกางใบใหญ่ (R. mucronata Pior) โกงกางใบเล็กและแสมขาว (Avicennia alba Blume) เป็นพันธุ์ไม้เด่นในพื้นที่ แปลงปลูกฟื้นฟู ป่าชายเลน ปี พ.ศ. 2559 พบพันธุ์ไม้ป่าชายเลน จำนวน 4 ชนิด 3 สกุล และ 2 วงศ์ โดยโกงกางใบใหญ่ แสมขาว และโกงกางใบเล็ก เป็นพันธุ์ไม้เด่นในพื้นที่ และสำหรับแปลงปลูกฟื้นฟูป่าชายเลน ปี พ.ศ. 2562 พบพันธุ์ไม้ป่าชายเลนทั้งหมด 3 ชนิด 2 สกุล และ 2 วงศ์ โดยโกงกางใบใหญ่เป็นพันธุ์ไม้เด่นรองลงมา คือ ลำพู (Sonneratia caseolaris (L.) Engl.) และ โกงกางใบเล็ก สำรวจพบสัตว์ป่าในพื้นที่มากถึง 149 ชนิด แบ่งเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม 8 ชนิด นก 120 ชนิด สัตว์เลื้อยคลาน 14 ชนิด และสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก 7 ชนิด โดยในจำนวนนี้พบนกที่ถูกจัดอยู่ในสถานภาพใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง จำนวน 1 ชนิด คือ นกโจรสลัดเกาะคริสต์มาส (Fregata andrewsi) พบว่าป่าชายเลนธรรมชาติมีความหลากหลายของแพลงก์ตอนพืช แพลงก์ตอนสัตว์ สัตว์หน้าดิน และสัตว์น้ำมากที่สุด ผลการศึกษาลักษณะทางอุทกวิทยาสามารถแบ่งสภาพพื้นที่ได้ 4 ประเภท ได้แก่ พื้นที่น้ำระบายปกติ พื้นที่น้ำระบายช้า พื้นที่ที่น้ำท่วมถึงน้อยครั้ง และพื้นที่น้ำขัง โดยพบว่าลักษณะทางอุทกวิทยามีอิทธิพลต่อความสูงของไม้โกงกางในพื้นที่ ผลการศึกษาการกักเก็บคาร์บอนพบว่าการกักเก็บคาร์บอนในพื้นที่มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นตามอายุของป่า ทั้งในแง่ของการกักเก็บในพันธุ์ไม้และในดินป่าชายเลน จากการศึกษาชุมชนท้องถิ่นที่อยู่รอบพื้นที่โครงการ พบว่าชุมชนมีการดำเนินงานด้านการฟื้นฟู รักษา และจัดการใช้ประโยชน์ทรัพยากรป่าชายเลนของชุมชนในรูปแบบต่างๆ ซึ่งแสดงถึงความตระหนักและศักยภาพของชุมชนต่อการบริหารทรัพยากรป่าชายเลนและระบบนิเวศชายฝั่ง โดยสามารถจำแนกศักยภาพชุมชนออกเป็น 4 ด้าน ได้แก่ ด้านทรัพยากร ด้านทุนทางสังคมและภูมิปัญญาท้องถิ่น ด้านองค์กร และด้านภาคีเครือข่ายของชุมชน และสามารถกำหนดแนวทางการจัดการระบบนิเวศป่าชายเลนอย่างยั่งยืนได้ 28 แนวทาง ใน 3 ด้านหลัก ได้แก่ การจัดการระบบนิเวศป่าชายเลนของพื้นที่ การบริหารจัดการสวนพฤกษศาสตร์ และการศึกษาวิจัย

คำสำคัญ