โครงการประเมินพื้นที่เสี่ยงภัยแล้งและความเสียหายของพืชเกษตรรายแปลงด้วยเทคโนโลยีภูมิสารสนเทศ

บทคัดย่อ

ภาคการเกษตรของประเทศไทยประสบปัญหาจากภัยแล้งอย่างต่อเนื่อง ทั้งจากสภาวะแล้งปกติและ ภัยแล้งจากฝนทิ้งช่วง ซึ่งได้สร้างผลกระทบและความเสียหายให้กับเกษตรกรอยู่บ่อยครั้ง ทำให้ภาครัฐต้องมีมาตรการในการช่วยเหลือเยียวยาผู้ประสบภัย โดยมีขั้นตอนตั้งแต่การประกาศภัย การขอรับการช่วยเหลือ การตรวจสอบยืนยันความเสียหายและการจ่ายเงินเพื่อช่วยเหลือเยียวยา ซึ่งในการดำเนินการที่ผ่านมาในแต่ละขั้นตอนประสบปัญหาความล่าช้า สิ้นเปลืองทรัพยากรทั้งในด้านกำลังคนและงบประมาณ เนื่องจากขาดแคลนข้อมูลเชิงประจักษ์และเทคโนโลยีที่สามารถช่วยตรวจสอบในเชิงวิทยาศาสตร์ได้ งานวิจัยชิ้นนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อจัดทำแพลตฟอร์มสนับสนุนการตัดสินใจในการช่วยเหลือเกษตรกรผู้ประสบภัยแล้ง ประกอบด้วยดัชนีพื้นที่เสี่ยงภัยแล้งที่สามารถใช้เป็นข้อมูลสนับสนุนการประกาศภัยฯ และดัชนีประเมินความเสียหายของพืชเกษตรรายแปลงที่จะใช้เป็นหลักฐานเชิงวิทยาศาสตร์ในการช่วยยืนยันความเสียหายของพืชจากภัยแล้งในพืชเศรษฐกิจ 4 ชนิด คือ ข้าว ข้าวโพด มันสำปะหลังและอ้อย โดยดำเนินการในพื้นที่เป้าหมาย 6 จังหวัดที่ประสบภัยแล้งต่อเนื่อง ได้แก่ กำแพงเพชร อุทัยธานี นครราชสีมา สุรินทร์ ร้อยเอ็ดและสกลนคร ซึ่งมีวิธีดำเนินการพัฒนาแบบจำลองการประเมินพื้นที่เสี่ยงภัยแล้งและความเสียหายของพืชเกษตรรายแปลงแบบอัตโนมัติ เริ่มจากการพัฒนาดัชนีพื้นที่เสี่ยงภัยแล้งจากข้อมูลดาวเทียมและข้อมูลอุตุนิยมวิทยา ก่อนนำมาประเมินความเสียหายของพืชเกษตรรายแปลงในพื้นที่เสี่ยงภัยแล้งนั้น โดยวิเคราะห์จากดัชนีพืชพรรณจากดาวเทียม เกณฑ์พิจารณาความเสียหายของพืชแต่ละชนิดและความเสียหายที่เคยเกิดขึ้นในอดีตจากแบบประมวลรวมช่วยเหลือเกษตรกรผู้ประสบภัย มาทำการวิเคราะห์ ผลการวิจัย สามารถสร้างแบบจำลองเพื่อประเมินดัชนีพื้นที่เสี่ยงภัยแล้ง (DRI: Drought Risk Index) โดยอาศัยข้อมูล NDVI, LST และ SPI เปรียบเทียบย้อนหลัง 30 ปี คำนวณเป็นเป็นดัชนีความรุนแรงความแห้งแล้ง (DHI: Drought Hazard Index) เปรียบเทียบกับข้อมูลอนุกรมเวลา สร้างความสัมพันธ์ระหว่างดัชนี DHI กับ ข้อมูลดัชนีความชื้นผิวดิน (SSM: Surface Soil Moisture) ในการคำนวณค่าสหสัมพันธ์ โดยกำหนดให้ค่าน้ำหนักดัชนีความชื้นผิวดิน และดัชนีความรุนแรงความแห้งแล้ง แตกต่างไปตามสถานการณ์ El Nino, La Nina และ Neutral เพื่อความต่อเนื่องของพื้นที่เสี่ยงภัยแล้ง (DSI: Drought Severity Index) และทำการประเมินความเสียหายของพืช (CDAI: Crops Drought Damage Assessment Index) ที่คำนวนจากดัชนี 4 ตัว ได้แก่ NDVI, SAVI, CI และ NDWI โดยการบ่งชี้ความเสียหายของพืชจากภัยแล้งจะมีค่าพิจารณา คือ ดัชนี DSI มากกว่า 80 เปอร์เซ็นต์และดัชนี CDAI ของพืชแต่ละชนิด มากกว่า 55 เปอร์เซ็นต์ ผลการทดสอบความถูกต้องจากข้อมูลความเสียหายที่เกิดขึ้นจริงในอดีต พบว่า ข้าวมีความถูกต้อง 81.9% ข้าวโพดมีความถูกต้อง 77.7% มันสำปะหลังมีความถูกต้อง 73.7% และอ้อยมีความถูกต้อง 92.9% ซึ่งยังมีความจำเป็นต้องทดสอบกับข้อมูลภาคสนามและเพิ่มตัวอย่างสำหรับการปรับปรุงแบบจำลองให้มีความแม่นยำมากขึ้น คำสำคัญ: ดัชนีภัยแล้ง ความเสียหายของพืช ภาพถ่ายดาวเทียม เทคโนโลยีภูมิสารสนเทศ

คำสำคัญ