ย่านและชุมชนดั้งเดิมริมคลองแสนแสบในเขตกรุงเทพมหานคร

บทคัดย่อ

งานวิจัยเรื่อง ย่านและชุมชนดั้งเดิมบริเวณริมคลองแสนแสบในเขตกรุงเทพมหานคร มีจุดประสงค์เพื่อศึกษาความเป็นมาและพัฒนาการการตั้งถิ่นฐานของชุมชนริมคลองแสนแสบ พร้อมกับสารวจ จัดทาฐานข้อมูล และสรุปสภาพปัจจุบันของย่านและชุมชนดั้งเดิมในพื้นที่ศึกษา สาหรับใช้เป็นฐานข้อมูลมรดกทางวัฒนธรรม วิธีวิจัยเป็นการวิจัยเชิงสารวจ ใช้วิธีการสุ่มตัวอย่างแบบเจาะจง โดยเลือกตัวแทนย่านและชุมชนเก่าแก่ที่มีคุณค่าทางด้านสถาปัตยกรรม หรือศิลปกรรม หรือประวัติศาสตร์ หรือโบราณคดี หรือสังคมวัฒนธรรมโดยรวม และเป็นชุมชนอยู่อาศัยที่มีอายุมากกว่า 100 ปี หรือเป็นย่านการค้าหรือกิจกรรมอื่นๆ ที่มีอายุมากกว่า 50 ปี เก็บข้อมูลด้วยวิธีการสังเกตการณ์และบันทึกภาพ วิเคราะห์เทียบเคียงกับแหล่งข้อมูลทุติยภูมิ แล้วนามาเรียบเรียงและอธิบายผลการศึกษาแบบเชิงพรรณนา ผลการวิจัยพบว่า ย่านและชุมชนดั้งเดิมบริเวณริมคลองแสนแสบในเขตกรุงเทพมหานครส่วนใหญ่เกิดขึ้นหลังจากการขุดคลองแสนแสบเพื่อสร้างระบบคมนาคมทางน้าในสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ แต่แรกเป็นการจับจองที่ทากินเพื่อการเกษตรกรรม โดยตั้งบ้านเรือนอยู่ตามริมคลองและมีที่นาอยู่ห่างออกไปจากแนวคลอง เมื่อรวมกลุ่มเป็นชุมชนที่มั่งคงจึงเกิดศาสนสถานเพื่อประกอบกิจกรรมทางศาสนาของแต่ละชุมชน ต่อมาพื้นที่บางแห่งซึ่งอยู่ในทาเลที่เป็นชุมทางสัญจรทางน้าได้เกิดพัฒนาการเป็นย่านตลาด และมีองค์ประกอบของย่านและกิจกรรมที่หลากหลายมากขึ้น นอกจากนี้ บางแห่งยังเป็นที่ทาการของหน่วยงานราชการด้านการปกครอง ซึ่งในเวลาต่อมาได้พัฒนาเป็นย่านชุมชนเมืองในที่สุด อย่างไรก็ดี เมื่อการสัญจรทางน้าถูกลดบทบาทลง ย่านตลาดริมคลองหลายแห่งจึงเริ่มซบเซาและมิได้ดาเนินกิจการค้าขายเช่นเดิม ส่วนชุมชนที่เกิดขึ้นในชั้นหลังก็มักจะโยกย้ายไปอยู่ตามแนวถนนเป็นหลัก ผลจากการสารวจและวิเคราะห์ข้อมูลสามารถรวบรวมย่านและชุมชนดั้งเดิมได้จานวน 13 แหล่ง โดยแบ่งเป็นชุมชนอยู่อาศัยดั้งเดิมจานวน 7 แห่ง ย่านการค้าดั้งเดิมจานวน 4 แห่ง และย่านหรือชุมชนที่มีความผสมผสานจานวน 2 แห่ง พร้อมกับได้จัดทาฐานข้อมูลเบื้องต้นและนาเสนอสภาพปัจจุบัน รวมถึงระบุสถานที่และจุดหมายตาที่สาคัญตลอดแนวลาคลองได้จานวน 83 แห่ง เพื่อใช้เป็นฐานข้อมูลสาหรับการนาไปใช้ประโยชน์ต่อไป สรุปว่าย่านและชุมชนดั้งเดิมบริเวณริมคลองแสนแสบในเขตกรุงเทพมหานครซึ่งสารวจพบในปัจจุบัน ประกอบด้วย 1) ชุมชนอยู่อาศัยดั้งเดิม 2) ย่านการค้าดั้งเดิม และ 3) ย่านหรือชุมชนที่มีความผสมผสาน โดยส่วนใหญ่เกิดขึ้นหลังจากการขุดคลองแสนแสบ และเริ่มซบเซาเมื่อการคมนาคมทางน้าหมดความนิยมลงไป อย่างไรก็ดี มีย่านและชุมชนดั้งเดิมบางแห่งที่ยังหลงเหลือร่อยรอยและองค์ประกอบทางกายภาพที่ชัดเจน ซึ่งเอื้อต่อการฟื้นฟูและพัฒนาเป็นแหล่งเรียนรู้หรือแหล่งท่องเที่ยวเชิงสร้างสรรค์ได้

คำสำคัญ