พัฒนาการเชิงพื้นที่ของชุมชนเมืองในพื้นที่เกษตรกรรมบริเวณลุ่มน้ำนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม

บทคัดย่อ

บริเวณลุ่มน้ำนครชัยศรีเป็นช่วงที่แม่น้ำท่าจีนไหลผ่านจังหวัดนครปฐมใน 3 อำเภอ ได้แก่ บางเลน นครชัยศรีและสามพราน เป็นบริเวณที่มีความอุดมสมบูรณ์เหมาะแก่การตั้งถิ่นฐานและการเพาะปลูก รวมทั้งมีความสะดวกในการคมนาคมทางน้ำ ซึ่งในเวลาต่อมาได้เจริญขึ้นเป็น ชุมชนเมือง (urban community) ที่มีความเปราะบางของระบบนิเวศ เนื่องจากเป็นพื้นที่เกษตรกรรมรายล้อมอยู่ ตลอดจนมีลักษณะเด่นของ สังคมลุ่มแม่น้ำ (riverine society) ที่มีทั้งชาวนา ชาวสวน ชาวบ้าน และชาวตลาดพึ่งอาศัยอยู่ด้วยกัน งานวิจัยนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาและวิเคราะห์พัฒนาการเชิงพื้นที่ของชุมชนเมืองในพื้นที่เกษตรกรรมแห่งนี้ ผลการวิเคราะห์จากแบบจำลองเชิงสัณฐาน ตามแนวคิดสัณฐานวิทยาเมือง (The Theory of Urban Morphology) ซึ่งจำลองโครงข่ายการสัญจรและพื้นที่ว่างที่ได้จากข้อมูลทุติยภูมิ ได้แก่ แผนที่โบราณ ภาพถ่ายทางอากาศ ภาพถ่ายดาวเทียมและข้อมูลภูมิสารสนเทศ (GIS) ประกอบกับการสัมภาษณ์ การสังเกตการณ์และการสำรวจพื้นที่ เปรียบเทียบความเปลี่ยนแปลงจากอดีตถึงปัจจุบัน พบว่า บริเวณนี้มีพัฒนาการเชิงพื้นที่ 3 ช่วงเวลาสำคัญ คือ 1) ยุคไร่-นา-สวนโอบล้อมชุมชนเมืองริมน้ำ (พ.ศ. 2401-2500) 2) ยุคชุมชนเมืองขยายตัวรุกล้ำไร่-นา-สวน (พ.ศ. 2501-2540) 3) ยุคชุมชนเมืองกระจัดกระจายไร้ทิศทาง (พ.ศ. 2541-ปัจจุบัน) การพัฒนาสู่ความเป็นเมือง (urbanization) อันได้แก่ การตัดถนนและการสร้างเขื่อน เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของระบบนิเวศและสัณฐานเชิงพื้นที่ ส่งผลต่อเนื่องให้การทำเกษตรกรรมมีความแตกต่างกันไปในแต่ละบริเวณที่แม่น้ำไหลผ่าน โดยบางเลนเป็นชุมชนเมืองบริบทท้องนา สามพรานเป็นชุมชนเมืองบริบทสวนยกร่อง และนครชัยศรีเป็นชุมชนเมืองบริบทเกษตรกรรมผสมผสาน โดยบริเวณสามพรานได้เกิดกระบวนการกลายเป็นเมือง (Urbanization) และมีแนวโน้มสูญเสียพื้นที่เกษตรกรรมมากที่สุด เนื่องจากมีศักยภาพการเข้าถึงสูงด้วยโครงข่ายการสัญจรทางบก รองลงมาคือนครชัยศรี และบางเลนตามลำดับ งานวิจัยนี้จึงมีข้อเสนอแนะในการวางแผนเชิงพื้นที่ที่เหมาะสมตามบริบทของชุมชนเมือง เพื่อคงไว้ซึ่งพื้นที่เกษตรกรรมที่มีความสำคัญของประเทศ

คำสำคัญ