การพัฒนานวัตกรรมส่งเสริมสุขภาพหญิงหลังคลอดโดยใช้ภูมิปัญญาแพทย์ พื้นบ้านการอยู่ไฟหลังคลอด

บทคัดย่อ

ระยะหลังคลอดเป็นระยะที่สำคัญช่วงหนึ่งในชีวิตของการเป็นหญิง เป็นระยะที่อวัยวะต่างๆโดยเฉพาะอวัยวะสืบพันธุ์มีการเปลี่ยนแปลง ในระยะนี้มีการเปลี่ยนแปลงทั้งทางด้านร่างกายและจิตใจโดยตรงจึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่หญิงหลังคลอดทุกคนควรได้รับคำแนะนำและการดูแลที่ถูกต้องเหมาะสม ระยะการเปลี่ยนแปลงนี้จะกลับสภาพเดิมเหมือนก่อนตั้งครรภ์ใช้เวลาประมาณ 6-8 สัปดาห์ การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นนี้เป็นไปได้เองโดยธรรมชาติ แต่ถ้าหญิงหลังคลอดปฏิบัติตัวไม่ถูกต้องอาจทำให้เกิดการผิดปกติได้ เช่น การติดเชื้อหลังคลอด การตกเลือดหลังคลอด เป็นต้น หญิงหลังคลอดทุกคนควรได้รับคำแนะนำและการดูแลที่ถูกต้องเหมาะสมเนื่องจากหญิงหลังคลอดจะต้องเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงของสรีระวิทยาทุกระบบของร่างกายเพื่อการกลับสู่สภาพเดิม รวมทั้งการเปลี่ยนแปลงทางด้านจิตใจในการปรับตัวเข้าสู่บทบาทการเป็นแม่และการปรับตัวต่อสมาชิภายในครอบครัว รวมทั้งการเลี้ยงดูทารก สิ่งเหล่านี้ก่อให้เกิดความกังวล ความเครียด อารมณ์ หงุดหงิด และที่สำคัญในระยะหลังคลอดยังอาจเกิดภาวะแทรกซ้อนได้ง่ายโดยเฉพาะการติดเชื้อที่พบว่าเป็นสาเหตุสำคัญของการเสียชีวิตของหญิงหลังคลอด เมื่อสมาชิกใหม่เกิดขึ้นเป็นจุดเริ่มต้นแห่งความเปลี่ยนแปลงต่างๆ ทั้งสรีระร่างกาย จิตใจ ภาวะความรับผิดชอบต่างๆ จุดนี้เองเป็นจุดเริ่มต้นที่สรีระของหญิงหลังคลอดจะค่อยๆ กลับสู่สภาวะปกติน้ำหนักหลังคลอดส่วนใหญ่แล้วจะลดลงเพียง 3-4 กิโลกรัม ในช่วงหลังคลอดใหม่ๆ แล้วจึงลดลงอย่างต่อเนื่องจนกระทั่งกลับสู่สภาวะปกติ แต่ทั้งนี้ก็ขึ้นกับการดูแลตัวเองของหญิงหลังคลอด การออกกำลังกายและการรับประทานอาหาร หญิงหลังคลอดจะมีอาการปวดเมื่อตามตัว แขน ขา ก็จะปรากฏขึ้นหลังคลอดนั่นก็เนื่องมาจากระหว่างการคลอดมีการบิดเกร็งอยู่ในบางอิริยาบถเป็นเวลานานเกินไป ซึ่งอาการเหล่านี้จะหายไปเอง หญิงหลังคลอดบางคนอาจมีเลือดออกใต้ตา หรือบริเวณใบหน้ามีเลือดคั่ง นั่นก็เนื่องมาจากการออกแรงเบ่งคลอดซึ่งจะดีขึ้นเอง การถ่ายปัสสาวะและอุจจาระลำบาก ซึ่งสามารถแก้ไขได้โดยการดื่มมากๆ รับประทานอาหารที่มีกากใยสูง นอกจากนั้นยังมีอาการเจ็บปวดจากแผลฝีเย็บ ซึ่งสามารถบรรเทาโดยการรับประทานยาแก้ปวด นั่งแช่น้ำอุ่น หรืออบแผลด้วยความร้อน อาการคัดเต้านมจะเป็นมากในวันที่ 3 หรือ 4 ซึ่งแสดงว่าน้ำนมจะเริ่มมีมากขึ้น จากที่กล่าวมาจะเห็นได้ว่าหญิงหลังคลอดต้องเผชิญกับความยากลำบากในการดูแลตนเองหลังคลอดดังนั้นจึงควรส่งเสริมดูแลหญิงหลังคลอดด้วยวิธีการที่เหมาะสมซึ่งวิธีการส่งเสริมและการดูแลหญิงหลังคลอดด้วยการแพทย์แผนไทยนั้นเป็นทางเลือกหนึ่งที่ผู้วิจัยเห็นว่าควรนำมาใช้ในการส่งเสริมสุขภาวะของหญิงหลังคลอด วิธีการส่งเสริมและการดูแลหญิงหลังคลอดด้วยการแพทย์แผนไทยนั้นเน้นที่พฤติกรรมการฟื้นฟู ส่งเสริมป้องกัน รักษาสุขภาพในระยะหลังคลอดภายใน45 วัน ตามความหมายทางการแพทย์แผนปัจจุบัน แต่สำหรับในทางการแพทย์แผนไทย โดยการดูแลหลังคลอดอาจจะนานกว่านั้น เช่น แถบภาคอีสาน จะใช้เวลาดูแลสุขภาพหลังคลอดนานประมาณ 3 เดือน การแพทย์แผนไทยที่นำมาใช้ในการส่งเสริมสุขภาวะหญิงหลังคลอดคือการอยู่ไฟซึ่งจะเกิดผลดีในภาพรวม ตามความเชื่อของชาวบ้านเชื่อว่าการอยู่ในที่ร้อน ดื่มน้ำร้อน อาบน้ำร้อน เป็นการพักฟื้นเพื่อสะสมกำลังให้มีสุขภาพร่างกายที่แข็งแรงทำงานหนักได้ ไม่ปวดเมื่อย ต่อสู้โรคภัยต่าง ๆ ได้ ไม่มีอาการหนาวสะท้าน เมื่อถูกลมฝน ซึ่งผลกระทบต่าง ๆ อาจจะไม่เห็นทันทีแต่จะปรากฏให้เห็นเมื่ออายุมากขึ้น การอยู่ไฟของคนไทยได้ทำกันสืบต่อมานาน จนบางคนเรียกระยะคลอดว่า ระยะอยู่ไฟ เชื่อกันว่าการอยู่ไฟจะช่วยให้ความอบอุ่นแก่ร่างกายและจิตใจ รวมทั้งบรรเทาความปวดเมื่อยลงได้ และยังเชื่อกันว่าเป็นการบำบัดโรคหลังคลอด จะทำให้หญิงหลังคลอดมีสุขภาพดีในภายหน้า การอยู่ไฟมีหลายชนิดตามแต่จะนิยมกัน หญิงหลังคลอดจะนอนอยู่บนกระดานแผ่นใหญ่ ซึ่งเรียกว่ากระดานไฟ ถ้ายกกระดานไฟให้สูงขึ้นแล้วเลื่อนกองไฟเข้าใกล้ หรือเอากองไฟก่อไว้ใต้กระดานเรียกว่าอยู่ไฟญวนถ้านอนบนกระดานไฟซึ่งอยู่ระดับเดียวกับพื้นมีกองไฟอยู่ข้างๆเรียกว่า อยู่ไฟไทย ประโยชน์ของการอยู่ไฟ ทำให้ร่างกายได้รับความอบอุ่นตลอดเวลา โดยความร้อนช่วยกระตุ้นให้มดลูกมีการหดรัดตัว ช่วยในการขับน้ำคาวปลา มีผลทำให้มดลูกเข้าอู่เร็วขึ้น และความร้อนจะช่วยในการฆ่าเชื้อโรค แผลแห้งเร็ว หน้าท้องแบน ทำให้หลอดเลือดขยายตัว การไหลเวียนโลหิตดีขึ้นแล้วยังช่วยลดอาการคัดตึงเต้านมและลดภาวะการบวมน้ำ แม้ว่าสภาพความเป็นอยู่ในปัจจุบันคนไทยจะเปลี่ยนไปจากเดิมไปมากก็ตาม แต่ยังมีหญิงคลอดทั้งในเมืองและชนบทใช้วิธีการส่งเสริมสุขภาพหลังคลอดด้วยการแพทย์แผนไทยอยู่มาก และส่วนใหญ่พบว่าสุขภาพหญิงหลังคลอดดีขึ้นทั้งร่างกายและจิตใจแข็งแรง ปัจจุบันจึงได้มีนักวิจัยจำนวนมากที่หันมาศึกษาวิจัยการส่งเสริมสุขภาพด้วยการแพทย์แผนไทยเพื่อเป็นข้อมูลยืนยันทางวิทยาศาสตร์และเป็นความหวังว่าในอนาคตคนรุ่นใหม่คงจะได้ใช้การแพทย์แผนไทยเป็นทางเลือกหนึ่งในการดูแลสุขภาพขั้นพื้นฐานต่อไป ในจังหวัดเลยประชาชนมีความเชื่อ ความศรัทธาในการรักษาความเจ็บป่วยโดยหมอพื้นบ้านมาอย่างยาวนานบนพื้นฐานของวิถีชีวิติของชาวชนบท ร่วมกับวัฒนธรรม สังคมและเศรษฐกิจที่สอดคล้องกับชุมชน โดยเฉพาะเรื่องภูมิปัญญาพื้นบ้านในการอยู่ไฟหลังคลอดมีการปฏิบัติเฉพาะในบางกลุ่ม ในบางพื้นที่ ยังขาดการถ่ายทอดเพื่อการนำไปใช้ให้เกิดประโยชน์ในวงกว้าง ที่เป็นเช่นนี้ปัญหาส่วนหนึ่งเพราะการสืบทอดไม่สัมพันธ์กับท้องถิ่น ความรู้ต่าง ๆ ของหมอพื้นบ้านไม่สามารถนำไปสู่การปฏิบัติในท้องถิ่นได้อย่างแท้จริงเพราะวิธีการในการส่งต่อองค์ความรู้ การถ่ายทอดความรู้ไปยังกลุ่มเป้าหมายยังมีข้อจำกัดในวงแคบ รวมทั้งไม่มีสื่อ คู่มือ หรืออุปกรณ์ที่ให้หญิงหลังคลอดหรือคนในครอบครัวสามารถนำไปปฏิบัติได้ด้วยตนเอง จึงเป็นปัญหาหลักที่สำคัญของหมอพื้นบ้านในท้องถิ่นที่ขาดการประยุกต์นำความรู้ด้านภูมิปัญญาพื้นบ้านมาใช้ และยังมีข้อจำกัดในการใช้เทคโนโลยีเพื่อการพัฒนาองค์ความรู้และการสืบทอดอย่างเหมาะสม ซึ่งปัญหาเหล่านี้สามารถแก้ไขได้ถ้ามีการรวบรวมองค์ความรู้ในด้านการอยู่ไฟ แล้วเรียบเรียงขั้นตอน วิธีการต่างๆให้เข้าใจง่ายสามารถเรียนรู้และนำไปปฏิบัติด้วยตนเองหรือคนในครอบครัวโดยการจัดเก็บบันทึกไว้พร้อมที่จะนำไปใช้ได้ทันที ซึ่งจะช่วยส่งเสริมการนำภูมิปัญญาพื้นบ้านมาใช้ในการส่งเสริมสุขภาพเพื่อป้องกันปัญหาต่างๆของหญิงหลังคลอดดังกล่าวข้างต้นอันจะเป็นผลให้เกิดการบริการสุขภาพที่ดีของประเทศ ด้วยเหตุผลดังกล่าวจะเห็นได้ว่าองค์ความรู้ของหมอพื้นบ้านในการดูแลสุขภาพหญิงหลังคลอดด้วยการอยู่ไฟเป็นเรื่องที่สำคัญอย่างยิ่งที่จำเป็นต้องศึกษา ค้นคว้า ให้ได้องค์ความรู้อย่างแท้จริงและถูกต้องภายใต้กระบวนการศึกษาในเชิงวิชาการอย่างบูรณาการในเงื่อนไขที่ปรากฏและดำรงอยู่ในสภาพปัจจุบัน ดังนั้นผู้วิจัยและภาคีที่เกี่ยวข้องจึงเห็นถึงความจำเป็นที่จะศึกษาองค์ความรู้ภูมิปัญญาที่ใช้ในการอยู่ไฟ บทบาทของภูมิปัญญาการอยู่ไฟ ประโยชน์ของการอยู่ไฟ ขั้นตอนการอยู่ไฟ วิธีการอยู่ไฟของหญิงหลังคลอดในจังหวัดเลยและพัฒนานวัตกรรมส่งเสริมสุขภาพหญิงหลังคลอดโดยใช้ภูมิปัญญาหมอพื้นบ้านการอยู่ไฟ ผลจากการศึกษาทำให้ทราบองค์ความรู้ที่หมอพื้นบ้านใช้ การให้บริการของหมอพื้นบ้านอีสาน การยอมรับวิธีการดูแลหญิงหลังคลอดของหมอพื้นบ้าน ซึ่งสามารถใช้เป็นแนวทางการส่งเสริมการนำภูมิปัญญาหมอพื้นบ้านการอยู่ไฟมาใช้ เพื่อให้เป็นที่พึ่งพาในด้านการดูแลสุขภาพ การส่งเสริมสุขภาวะของหญิงหลังคลอด และยังเป็นหนทางที่จะทำให้ชุมชนนั้นสามารถพึ่งตนเองในด้านการดูแลสุขภาพหญิงหลังคลอดรวมทั้งส่งเสริมให้เห็นคุณค่าในภูมิปัญญาของชาวอีสานซึ่งจะเป็นประโยชน์ในการอนุรักษ์ ส่งเสริม และสนับสนุน ให้เกิดประโยชน์ในวงกว้างได้ต่อไป

คำสำคัญ