การศึกษาผังชุมชนและสถาปัตยกรรมของเมืองขลุง จังหวัดจันทบุรี

บทคัดย่อ

คำสำคัญ : สถาปัตยกรรมพื้นถิ่น อาคารเก่า ขลุง ญวนคริสตัง จันทบุรีการศึกษาผังชุมชนและสถาปัตยกรรมของเมืองขลุง จังหวัดจันทบุรี มีจุดประสงค์เพื่อศึกษารูปแบบการตั้งถิ่นฐาน ลักษณะทางกายภาพของชุมชน และรูปแบบสถาปัตยกรรมดั้งเดิมของกลุ่มประชากร 3 เชื้อชาติ ได้แก่ ชาวไทย ชาวจีน และชาวญวน เพื่อระบุเอกลักษณ์และคุณค่าทางสถาปัตยกรรมของอาคารเก่าในพื้นที่ศึกษา ดำเนินการโดยการสำรวจและเก็บข้อมูลในเขตเทศบาลเมืองขลุง จังหวัดจันทบุรี ใช้การเก็บข้อมูล 3 วิธี ได้แก่ 1) การสืบค้นข้อมูลทุติยภูมิจากเอกสาร ภาพถ่าย และหลักฐานอื่นๆ 2) การสำรวจภาคสนาม บันทึกภาพ รังวัด และเขียนแบบ 3) การสนทนากลุ่มและการสัมภาษณ์ประชาชนชาวเมืองขลุงแบบเจาะลึก ผลการวิจัยพบว่า ชุมชนเมืองขลุงพัฒนามาจากชุมชนเกษตรกรรมของชาวไทยพื้นเมืองที่มีการตั้งถิ่นฐานมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา โดยเริ่มมีลักษณะทางกายภาพของย่านท่าพาณิชย์ที่ชัดเจนในราวสมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อชาวจีนได้ปลูกสร้างอาคารพักอาศัยกึ่งพาณิชย์รวมกันเป็นกลุ่มในบริเวณทางเกวียนโบราณโดยใช้พื้นที่ริมคลองเวฬุเป็นท่าเรือ เกิดเป็น ย่านตลาดขลุง และในช่วงเวลาไล่เลี่ยกันได้มีชาวญวนคริสตังอพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานในบริเวณที่ลุ่มริมคลองขลุง เกิดเป็นชุมชนชาวประมงเรียกว่า ย่านบ้านล่าง กลายเป็นชุมชนแฝดที่มีถนนสายหลักเชื่อมทั้งสองย่านไว้ด้วยกัน มีลักษณะเป็นชุมชนเมืองขนาดเล็กที่มีประชากรหลากหลายเชื้อชาติและวัฒนธรรม ย่านตลาดขลุงเป็นศูนย์รวมกิจกรรมทางราชการและพาณิชยกรรม ประชากรส่วนใหญ่มีเชื้อชาติไทยและจีน ผังชุมชนมีรูปแบบการตั้งถิ่นฐานแบบรวมศูนย์โดยมีการขยายตัวเป็นแนวยาวตามถนนสายหลัก ส่วนย่านบ้านล่างเป็นชุมชนอยู่อาศัยที่มีประชากรส่วนใหญ่เชื้อชาติญวน ผังชุมชนมีรูปแบบการตั้งถิ่นฐานแบบรวมศูนย์ซึ่งมีการขยายตัวแบบวงแหวนโดยมีแนวคลองขลุงและโบสถ์คริสต์เป็นศูนย์กลาง การศึกษารูปแบบทางสถาปัตยกรรมของชุมชนเมืองขลุงพบว่า แต่เดิมกลุ่มชาวไทยจะพักอาศัยอยู่ในเรือนยกใต้ถุนที่มักปลูกสร้างกระจัดกระจายอยู่ในที่สวน ส่วนกลุ่มชาวจีนจะพักอาศัยในห้องแถวหรือตึกแถวที่ปลูกสร้างติดกันเป็นกลุ่มตามแนวถนนในย่านตลาด ส่วนชาวญวนคริสตังจะพักอาศัยในเรือนยกใต้ถุนสูงขนาดใหญ่ที่มีรูปแบบเรียบง่าย โดยมักปลูกสร้างบ้านเรือนรวมกันเป็นกลุ่มในบริเวณที่ลุ่มริมคลองขลุง รูปแบบศาสนสถานของกลุ่มชาวไทยและกลุ่มชาวจีนได้แสดงเค้าโครงทางวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์ไว้อย่างชัดเจน โดยวัดพุทธของชาวไทยจะมีรูปแบบไทยประเพณีและไทยประยุกต์ ส่วนศาลเจ้าในลัทธิเต๋า-ขงจื้อของชาวจีนจะมีรูปแบบโดยรวมตามแบบวัฒนธรรมจีนตอนใต้ ส่วนโบสถ์คริสต์ของกลุ่มชาวญวนคริสตังจะมีรูปแบบที่เป็นสากลและมีการผสานรูปแบบท้องถิ่นไทยบางประการเอาไว้สรุปได้ว่า ผังชุมชนและสถาปัตยกรรมดั้งเดิมของชุมชนเมืองขลุง เป็นผลผลิตจากวิถีชีวิตและเค้าโครงทางวัฒนธรรมของประชากรกลุ่มชาติพันธุ์ต่างๆ ที่ตั้งถิ่นฐานในชุมชน ซึ่งได้สะท้อนสถานภาพ การปรับตัว และพัฒนาการของชุมชนในยุคสมัยต่างๆ จัดเป็นมรดกที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของชุมชน ผลการวิจัยสามารถบันทึกและอธิบายลักษณะทางกายภาพของชุมชนเมืองขลุงที่ยังดำรงเค้าโครงดั้งเดิมบางประการเอาไว้

คำสำคัญ