รูปแบบอาคารพาณิชย์ดั้งเดิมในย่านการค้าถนนโพธิ์กลางและถนนจอมพล เมืองนครราชสีมา

บทคัดย่อ

งานวิจัยเรื่อง รูปแบบอาคารพาณิชย์ดั้งเดิมในย่านการค้าถนนโพธิ์กลางและถนนจอมพล เมืองนครราชสีมา มีจุดประสงค์เพื่อสารวจและศึกษารูปแบบของอาคารพาณิชย์ดั้งเดิมบริเวณย่านการค้าถนนโพธิ์กลางและถนนจอมพล ในเขตเทศบาลนครนครราชสีมา จังหวัดนครราชสีมา เพื่อนาไปสู่การตอบคาถามที่ว่า อาคารพาณิชย์ดั้งเดิมในพื้นที่ย่านการค้าถนนโพธิ์กลางและถนนจอมพล มีรูปแบบอย่างไร? ก่อรูปขึ้นภายใต้ปัจจัยหรือเงื่อนไขใด? และมีพัฒนาการอย่างไร? รวมถึงใช้สาหรับเป็นฐานข้อมูลในการศึกษาด้านสถาปัตยกรรมหรือใช้อ้างอิงสาหรับการอนุรักษ์ในอนาคตวิธีวิจัยเป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ ใช้วิธีการสารวจและสุ่มตัวอย่างแบบเจาะจง โดยเลือกตัวแทนอาคารอาคารพาณิชย์เก่าที่มีคุณค่าทางสถาปัตยกรรม หรือศิลปกรรม หรือประวัติศาสตร์ หรือโบราณคดี หรือสังคมโดยรวม และก่อสร้างไม่เกินปี พ.ศ.2525 เก็บข้อมูลด้วยวิธีการสังเกตการณ์ บันทึกภาพ รังวัดเบื้องต้น และเขียนแบบทางสถาปัตยกรรม แล้วนามาวิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีสัณฐานวิทยาวิเคราะห์ผลการวิจัยพบว่า อาคารพาณิชย์ในพื้นที่ศึกษามีร่องรอยว่าเริ่มพัฒนามาจากเพิงไม้ชั่วคราวที่มีหลังคามุงด้วยแฝก ต่อมาได้พัฒนาเป็นห้องแถวไม้ติดดินและตึกดินอย่างช้าที่สุดในสมัยรัชกาลที่ 5 จากนั้นจึงได้ปรับปรุงเป็นเรือนแถวไม้ ตึกก่ออิฐถือปูน และตึกคอนกรีตเสริมเหล็กตั้งแต่ช่วงสมัยรัชกาลที่ 6 เป็นต้นมา ควบคู่กับการพัฒนาเทคนิคการก่อสร้างและวัสดุอุตสาหกรรมใหม่ๆ มาเป็นลาดับ ตั้งแต่การใช้ระบบเสาและคานในโครงสร้างไม้แบบดั้งเดิม ที่ปรากฏคู่กับระบบผนังอิฐดินดิบรับน้าหนักในสมัยแรกเริ่ม ต่อมาจึงพัฒนาเป็นผนังก่ออิฐถือปูนซึ่งใช้ร่วมกับระบบเสาและคานในโครงสร้างไม้ร่วมสมัย จากนั้นจึงใช้เทคโนโลยีคอนกรีตเสริมเหล็กอย่างแพร่หลาย ทั้งนี้ เฉพาะอาคารเก่าที่สารวจพบในภาคสนามนั้นสามารถจาแนกได้ 6 รูปแบบ ได้แก่ (1) ห้องแถวติดดิน (2) เรือนแถวไม้แบบท้องถิ่น (ทรงจีนประยุกต์) (3) ตึกแถวแบบสรรค์ผสาน (4) เรือนแถวไม้แบบหลังคาปั้นหยา (5) ตึกแถวอิทธิพลศิลปะอาร์ตเดกอ และ (6) ตึกแถวแบบโมเดิร์น โดยมีกระบวนการก่อรูปทางสถาปัตยกรรมภายใต้ปัจจัยและเงื่อนไขที่แตกต่างกัน แบ่งเป็น 4 ระยะ คือ (1) ช่วงก่อนมีเส้นทางรถไฟ (2) หลังจากมีเส้นทางรถไฟ (3) หลังจากเปลี่ยนแปลงการปกครองเป็นระบอบประชาธิปไตยฯ และ (4) หลังเปิดใช้ถนนมิตรภาพ โดยมีบริบททางสังคม-การเมือง ความสามารถในการเข้าถึงวัสดุและเทคโนโลยีก่อสร้าง รวมถึงข้อกาหนดตามกฎหมายการก่อสร้าง เป็นปัจจัยหรือเงื่อนไขสาคัญสรุปได้ว่า อาคารพาณิชย์เก่าแก่ที่ปรากฏในพื้นที่ศึกษามีรูปแบบทางสถาปัตยกรรมที่หลากหลายและมีพัฒนาการมายาวนานกว่าร้อยปี อันเป็นผลมาจากการพัฒนาการค้าของเมืองนครราชสีมาตั้งแต่สมัยก่อนที่จะมีเส้นทางรถไฟต่อเนื่องมาจนถึงสมัยปัจจุบัน อาคารเหล่านี้จึงถือเป็นมรดกที่สาคัญของเมืองนครราชสีมา และเป็นองค์ประกอบที่สร้างความชัดเจนให้กับย่านประวัติศาสตร์และใช้ยืนยันคุณค่าให้กับพื้นที่แห่งนี้ได้

คำสำคัญ