ผลกระทบของสื่อสังคมออนไลน์ต่อการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและวัฒนธรรมไทยในมุมมองของนักมานุษยวิทยา

บทคัดย่อ

โครงการวิจัย: ผลกระทบของสื่อสังคมออนไลน์ต่อการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและวัฒนธรรมไทยใน มุมมองนักมานุษยวิทยา ในศตวรรษที่ 21 นวัตกรรมสื่อสังคมได้ถือกำเนิดขึ้นหลากหลายรูปแบบ่ ส่งผลกระทบให้เกิดการเปลี่ยนแปลง ทางสังคมและวัฒนธรรมอย่างรวดเร็วในทุกมุมโลก รวมถึงประเทศไทยก็ได้รับผลกระทบเช่นกัน ปรากฏการณ์นี้ นำไปสู่การเกิดขึ้นของงานวิจัยและการศึกษาเกี่ยวกับผลกระทบของสื่อสังคมมากมาย อย่างไรก็ตาม งานวิจัยส่วนใหญ่ มักเป็นการศึกษากลุ่มประชากรในสังคมตะวันตก ในขณะที่ในกลุ่มสังคมตะวันออกกลับมีงานวิจัยประเภทนี้จำนวน น้อย ด้วยเหตุนี้เอง จึงเกิดช่องว่างขององค์ความรู้เรื่องผลกระทบของสื่อสังคมออนไลน์ต่อการเปลี่ยนแปลงทางสังคม และวัฒนธรรมในสังคมตะวันออก รวมถึงประเทศไทย โดยเฉพาะงานวิจัยที่ศึกษาถึงการให้คำนิยาม ความหมาย การ เปิดรับและเลือกใช้สื่อสังคมออนไลน์ ตลอดจนการศึกษาพฤติกรรมการใช้สื่อสังคมออนไลน์ที่เน้นให้เห็นถึงความ แตกต่างระหว่างช่วงวัย และเพศสภาพ และสะท้อนให้เห็นผลกระทบในหลากหลายมิติจากมุมมองของผู้ที่เข้าร่วมการ วิจัยเป็นสำคัญ ซึ่งมีอยู่จำนวนจำกัดในวงการวิซาการไทยที่ใด้ทำการศึกษาในรูปแบบนี้อย่างสมบูรณ์ ด้วยเหตุผลดังกล่าว จึงเป็นจุดเริ่มต้นของโครงการวิจัยผลกระทบของสื่อสังคมออนไลน์ต่อการ เปลี่ยนแปลงทางสังคมและวัฒนธรรมไทยในมุมมองนักมานุษยวิทยา ที่นำเอาแนวคิดและระเบียบวิธีวิจัยทาง มานุษยวิทยา ซึ่งประกอบไปด้วยการเก็บข้อมูลทั้งจากการลงภาคสนามปกติ (Traditicnal Ficlcwork) อาทิ เทคนิค Free-Listing, แบบสอบถามสัมภาษณ์ (Inteview Questionnaire), การสัมภาษณ์แบบเจาะลึก (In-depth Intenview), การสังเกตการณ์ (Observation), การสนทนากลุ่ม (Focus Groups) และจากการลงภาคสนามในโลก ออนไลน์ (Online Fieldwork) อาทิ การสังเกตการณ์ในโลกออนไลน์ (Online Observation), การสังเกตการณ์อย่าง มีส่วนร่วมในโลกออนไลน์ (Online Participant Observation), และแบบสอบถามออนไลน์ (Online Questionnaire) มาใช้เป็นเทคนิคในการเก็บข้อมูล นอกจากนี้ เนื่องจากหัวข้อวิจัยเกี่ยวกับสื่อสังคมออนไลน์นี้เป็น เรื่องที่เกี่ยวข้องกับเทคโนโลยีซึ่งมีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ยากแก่การหางานวิจัยมาอ้างอิงได้ทันตามกระแสและ วิทยาการในสื่อสังคมออนไลน์ ตังนั้น ผู้วิจัยจึงได้คิดค้นเทคนิศวิจัยใหม่ ที่เรียกว่า "Re-reading Analysis" อันเป็น เทคนิควิจัยที่สามารถสังเคราะห์องค์ความรู้ของงานวิจัยในอดีตจากทุกศาสตร์สาขาวิชา ตามความเข้าใจที่นัก มานุษยวิทยามีต่อปรากฏการณ์ เพื่อลดข้อจำกัดอันเกิดจากความล้าหลังของผลงนวิจัย ที่ไม่สาม ารถตามทันการ เปลี่ยนแปลงอันรวดเร็วของเทคโนโลยีได้ ทั้งนี้ ผู้วิจัยได้เก็บข้อมูลจากกลุ่มผู้เข้าร่วมการวิจัยชาวกรุงเทพมหานครกว่า 800 ชีวิต ที่มีช่วงอายุระหว่าง 15 - 87 ปี และส่วนใหญ่เป็นผู้ที่มีฐานะทางเศรษฐกิจและสังคมระดับปานกลาง - สูง โดยกลุ่มประชากรเหล่านี้เป็นผู้ ที่ใช้สื่อสังคมออนไลน์ในชีวิตประจำวันอย่างน้อย 3 ประเภทขึ้นไป ไต้แก่ Facebook, Twitter, Line, Linkedin, Blog (Website, Discussion Forum ต่าง ๆ), Vlog (YouTube) ผ่านท าง Smartphone Tablet และ/หรือ คอมพิวเตอร์ เพื่อบ่งชี้ถึงความแตกต่งระหว่างปัจจัยด้านช่วงวัย/อายุ และต้านเพศสภาพที่ส่งผลต่อการให้ความหมาย และการใช้สื่อสังคมออนไลน์ ตลอดจนเพื่อเปรียบเทียบพฤติกรรมการใช้สื่อสังคมออนไลน์ระหว่างกลุ่มคนในสังคมไทย นอกจากนี้ ผู้วิจัยยังได้เก็บรวบรวมข้อมูลจากผู้ให้ข้อมูลสำคัญอีก 10 ท่าน ที่เป็นผู้มีอิทธิพลในสื่อสังคมออนไลน์ใน สังคมไทย และจากนักวิซาการไทยที่ศึกษาเรื่องสื่อสังคมออนไลน์อีกต้วย โครงการวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์หลัก 4 ประการ ได้แก่ 1) เพื่อศึกษาประวัติ ความเป็นมา และการรับ นวัตกรรมสื่อสังคมออนไลน์มาใช้ในสังคมไทย; 2) เพื่อศึกษาและเปรียบเทียบผลกระทบของสื่อสังคมออนไลน์ต่อการ เปลี่ยนแปลงทางสังคมวัฒนธรรมในสังคมไทย สังคมตะวันตกและสังคมตะวันออก ใน 6 ประเต็นหลัก อันไต้แก่ พลวัต วิถี (Mobile Life) ตัวตนและอัตลักษณ์ (Self and Identity) ความสัมพันธ์และปฏิสัมพันธ์ทางสังคม (Forming Relationships and Social Interactions) ภาษาและการสื่อสาร (Language and Communication) ก าร เคลื่อนไหวทางสังคม (Social Movements และการควบคุมทางสังคม ความขัดแย้ง ความสมานฉันท์และการร่วมมือ กันฝ่าวิกฤติสังคม (Social Control, Confict, Conformity and Cooperation during Societal Crisis); 3) เพื่อ ศึกษาความแตกต่างในการให้นิยามความหมาย พฤติกรรม และวิถีทางการใช้งานสื่อสังคมออนไลน์ของคนในแต่ละวัย และเพศภาพ; และ 4) เพื่อศึกษาผลกระทบของการใช้สื่อสังคมออนไลน์ในการหาข้อมูลเรื่องสุขภาพ ( Health) เพศสภาพ (Gender) และความสัมพันธ์ทางเพศ (Sexual Relationships) โดยเฉพาะในกลุ่มวัยรุ่นไทย โครงการวิจัยนี้สามารถสร้างประโยชน์แก่วงกรวิชาการไทยด้วยการเพิ่มองค์ความรู้ใหม่อันเป็นประโยชน์ใน หลากหลายสาขาวิชา อาทิ มานุษยวิทยา มานุษยวิทยาวัฒนธรรม และมานุษยวิทยาประยุกต์ เช่น มานุษยวิทยาธุรกิจ มานุษยวิทยาการแพทย์ มนุษยวิทยาสื่อ รวมถึงสื่อศึกษา สตรีและเพศสภาวะศึกษา และพฤติกรรมศาสตร์ที่ศึกษา เกี่ยวกับการใช้เทคโนโลยีและวิทยาศาสตร์สุขภาพ เป็นต้น อีกทั้งยังสามารถนำข้อมูลไปประยุกต์ใช้ในทางปฏิบัติ กล่าวคือ ผู้รับผิดชอบในการออกนโยบายของประเทศไทย ไม่ว่าจะเป็นต้านการศึกษา เทศโนโลยี ภาคธุรกิจ ตลอดจน ต้านสุขภาพ ล้วนสามารถนำข้อมูลเชิงลึกของโครงกรวิจัยไปใช้กับแต่ละกลุ่มประชากรในเขตกรุงเทพมหานครที่ใช้สื่อ สังคมออนไลน์ โดยจำแนกตามเพศสภาพและวัย เพื่อสามารถหาข้อมูลเชิงลึ กลงไปอีกในการกำหนดนโยบายที่ สอดคล้องกับรูปแบบการใช้ชีวิตประจำวันและพฤติกรรมที่เกิดขึ้นจริงของกลุ่มประชากรนั้น ๆ