การวิจัยและสร้างนวัตกรรม การเพิ่มมูลค่าทรัพยากรท้องถิ่น การฟื้นฟูและการใช้ประโยชน์พื้นที่ดินเค็มโดยชุมชนมีส่วนร่วม

บทคัดย่อ

โครงการวิจัยและสร้างนวัตกรรม การเพิ่มมูลค่าทรัพยากรท้องถิ่น การฟื้นฟูและการใช้ประโยชน์พื้นที่ดินเค็มโดยชุมชนมีส่วนร่วม ครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อจัดการฟื้นฟูและใช้ประโยชน์พื้นที่ดินเค็มโดยระบบการจัดการน้ำและพัฒนาการปลูกพืชและผลิตภัณฑ์ที่มี มูลค่าสูงโดยชุมชนมีส่วนร่วม ส่งเสริมคุณภาพชีวิตและเพิ่มรายได้ให้เกษตรกร 2)เพื่อส่งเสริมการผลิตสินค้าและสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับผลผลิตในพื้นที่สู่การค้าและการตลาด 3) เพื่อพัฒนารูปแบบและการปรับใช้เทคโนโลยีและนวัตกรรมที่เหมาะสมกับบริบทพื้นที่และสภาพเศรษฐกิจสังคมของครัวเรือนเกษตรกร 4) เพื่อพัฒนาทักษะในการเป็นนักวิจัยของเกษตรกรที่เข้าร่วมโครงการผ่านการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม 5) เพื่อเพิ่มมูลค่าทรัพยากรในชุมชนจากการใช้นวัตกรรม โดยการผลิตปุ๋ยไส้เดือนดินจากมูลกระบือ และ 6) เพื่อฟื้นฟูและใช้ประโยชน์พื้นที่ดินเค็มโดยการพัฒนาแหล่งท่องเที่ยวชุมชน โดยดำเนินการวิจัยใน 3 ตำบล ได้แก่ ตำบลทรายมูล อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น ตำบลหัวหนอง อำเภอบ้านไผ่ จังหวัดขอนแก่น และตำบลเมืองเพีย อำเภอบ้านไผ่ จังหวัดขอนแก่น ผลการดำเนินงานในพื้นที่ชุมชนบ้านหัวบึง ตำบลทรายมูล อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น พบว่า เกิดการสร้างมูลค่าของ ข้าว ผัก และสมุนไพรจากน้ำแร่ธรรมชาติที่มีธาตุอาหารซิลิกอนสูง และเป็นทรัพยากรธรรมชาติที่สำคัญในชุมชน มีการจัดหาตลาดอินทรีย์และส่งเสริมการปลูกผักอินทรีย์โดยใช้เทคโนโลยีไส้เดือนดิน เพื่อส่งเสริมมูลค่าของผลิตภัณฑ์ให้สูงขึ้น และได้มีการสร้างศูนย์เรียนรู้และตลาดชุมชน เกิดแหล่งท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ธรรมชาติที่สำคัญ ชุมชนบ้านหัวหนอง ตำบลหัวหนอง อำเภอบ้านไผ่ จังหวัดขอนแก่น พบว่าปัญหาหลักของเกษตรกรคือ การขาดแคลนน้ำในการทำการเกษตร และยังคงขาดตลาดรับซื้อผลิตผลจากชาวบ้าน ทางคณะโครงการจึงได้ดำเนินการจัดการและติดตั้งระบบน้ำ ปั้มน้ำ ถังน้ำและโซลาร์เซลสำหรับพื้นที่ 11 ไร่ ในการรวมกลุ่มของเกษตรกรในการผลิตแบบการเกษตรอินทรีย์ในพื้นที่ดินเค็ม การขุดบ่อน้ำบาดาลเพื่อแก้ปัญหาให้เกษตรกรในพื้นที่ดินเค็มเป็นจำนวน 6 จุด และนำเอาองค์ความรู้ไปบริหารจัดการดินและน้ำ และการฟื้นฟูพื้นที่ดินเค็ม และมีการขับเคลื่อนและผลักดันให้เกษตรกรทั้ง 2 ชุมชน มีการรวมกลุ่ม ส่งเสริมข้าวและพืชผัก พริกอินทรีย์ดินเค็มและได้รับมาตราฐานเกษตรอินทรีย์และมาตราฐาน GAP เพื่อเป็นการเพิ่มคุณค่าของสินค้าทางการเกษตรให้เป็นที่ต้องการของตลาดได้ ตำบลเมืองเพีย อำเภอบ้านไผ่ จังหวัดขอนแก่น มีพื้นที่ส่วนมากในที่ราบใช้ในการทำนา และจัดเป็นพื้นที่ดินเค็ม มีการทำปศุสัตว์ที่สำคัญ ได้แก่ การเลี้ยงกระบือกว่า 2,000 ตัว จากการดำเนินโครงการพบว่า ส่วนใหญ่คนในชุมชนมีรายได้จากการทำนา ซึ่งจะทำได้เพียงในช่วงฤดูฝนเท่านั้นเนื่องจากมีฝนตกชะล้างพื้นที่ดินเค็ม การจำหน่ายกระบือ และมูลกระบือ พบว่า มูลกระบือมีราคาต่ำ ดังนั้นชุมชนจึงต้องการเพิ่มมูลค่าของทรัพยากรในชุมชน โดยเฉพาะมูลกระบือ นวัตกรผู้ใช้เทคโนโลยีไส้เดือนดินเพื่อผลิตปุ๋ยมูลไส้เดือนดิน โดยใช้มูลกระบือ สามารถใช้ปุ๋ยมูลไส้เดือนดินฟื้นฟูพื้นที่ดินเค็มให้สามารถปลูกหญ้าอาหารสัตว์ได้ และมีนวัตกรผู้ทำสวนเกษตรผสมผสาน โดยมีเป้าหมายเป็นแหล่งสร้างอาหารปลอดภัย ซึ่งเข้าร่วมโครงการและสามารถถ่ายทอดความรู้การเลี้ยงไส้เดือนดินให้กับผู้ที่สนใจในชุมชนนำไปเลี้ยงในครัวเรือนของตนเองต่อไปได้ ดังนั้นโครงการนี้จึงมีส่วนสำคัญในการช่วยพัฒนาองค์ความรู้คนในชุมชน ทำให้มีระบบการจัดการน้ำที่ดีขึ้น และสามารถฟื้นฟูดินและพัฒนาระบบการผลิตพืชมูลค่าสูงให้แก่เกษตรกรได้ ซึ่งจัดเป็นการสร้างเครือข่ายเกษตรกร เพื่อผลิตเกษตรปลอดภัยหรืออินทรีย์ต่อไป

คำสำคัญ