การพัฒนาต้นแบบการเลี้ยงสัตว์เคี้ยวเอื้องขนาดเล็กของเกษตรกรรายย่อยเพื่อพัฒนาเกษตรกรสู่การเป็นสมาร์ทฟาร์มเมอร์

บทคัดย่อ

โครงการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) พัฒนาเกษตรกรให้มีองค์ความรู้และทักษะการเลี้ยงแพะ-แกะ ที่ถูกต้องและมีประสิทธิภาพ 2) เพื่อพัฒนาการด้านพันธุ์ อาหารและการจัดการการเลี้ยงแพะ-แกะของเกษตรกรให้เป็นไปตามหลักวิชาการและมีประสิทธิภาพ 3) เพื่อพัฒนาต้นแบบการเรียนรู้และนวัตกรรมด้านการเลี้ยงแพะ-แกะ จังหวัดน่าน และ 4) เพื่อพัฒนาศักยภาพและเสริมสร้างความเข้มแข็งให้เครือข่ายผู้เลี้ยงแพะ-แกะ ในจังหวัด โดยได้มีการสร้างกลุ่มเกษตรกรจำนวน 58 ราย ใน 10 ตำบล และกลุ่มผู้นำ (นวัตกร) ของแต่กลุ่มจำนวน 18 ราย มีการจัดอบรมใหญ่ให้ความรู้แก่เกษตรกร เจ้าหน้าที่ของรัฐและผู้ประกอบการที่เกี่ยวข้อง ในเรื่องการเลี้ยง การจัดการ พันธุ์ การดูแลสุขภาพของสัตว์ เพื่อเพิ่มผลผลิต การจัดการพืชอาหารหยาบ การพัฒนาผลิตภัณฑ์แปรรูปจากสัตว์เคี้ยงเอื้องขนาดเล็กและการอบรมบ่มเพาะเกษตรกรรุ่นใหม่หัวก้าวหน้า จำนวน 3 ครั้ง และมีการอบรมเชิงปฏิบัติการในกลุ่มย่อยประมาณ 50 ครั้ง จัดให้มีการบริการด้านต่าง ๆ ที่จะไปสู่เป้าหมายการผลิตแพะ-แกะที่มีคุณภาพตั้งแต่การศึกษาห่วงโซ่คุณค่าของการเลี้ยงแพะ-แกะในจังหวัดน่าน การสร้างเครือข่ายความร่วมมือกับหน่วยราชการทั้งองค์การบริหารส่วนตำบล ปศุสัตว์จังหวัด ปศุสัตว์อำเภอ เจ้าหน้าที่ปศุสัตว์ ภาคการศึกษา ผู้ประกอบการรายย่อยและเกษตรกรผู้เลี้ยงแพะ-แกะ และการจัดเตรียมฝูงแพะพันธุ์ดี และกระจายแพะพันธุ์ทั้งตัวผู้และตัวเมียทั้งหมด 36 ตัว แก่เกษตรกรในโครงการรุ่นแรกจำนวน 6 ราย ในภาพรวมพบว่าการดำเนินงานระยะแรกประสบความสำเร็จและเกษตรกรมีความหวังและตอบรับเป็นอย่างดี จากการวิเคราะห์กระบวนการดำเนินงานพบว่า กระบวนการทำความเข้าใจในเชิงลึกเพื่อทำข้อมูลฐานหมู่บ้าน (village profile) ร่วมกับการเข้าพื้นที่จริงเพื่อทำความเข้าใจการดำเนินงานของโครงการเป็นรายกลุ่ม สามารถประเมินความพร้อมของกลุ่มเป้าหมายหรือชุมชนนวัตกรรมเดิมที่กำหนดไว้ในแผนการ ทำให้สามารถยกเลิกและปรับเปลี่ยนกลุ่มเป้าหมายใหม่ที่มีความพร้อมในการดำเนินงานได้จริง ในการดำเนินงานชุมชนนวัตกรรม การกำหนดเป็นชุมชนนวัตกรรมในระดับตำบลเพียงอย่างเดียวไม่เหมาะสมในการเลี้ยงปศุสัตว์ชนิดใหม่ พบว่าเกษตรกรผู้เลี้ยงแพะและแกะมีการรวมกลุ่มกันในหลายรูปแบบ บางกลุ่มเป็นการรวมกลุ่มของเกษตรกรในหมู่บ้าน บางกลุ่มเป็นการรวมกลุ่มเกษตรกรผู้เลี้ยงแพะที่สมาชิกอยู่หลายหมู่บ้านภายในตำบล และบางกลุ่มเกษตรกรมาจากหลายหมู่บ้านในหลายตำบล นอกจากนี้กระบวนการทำความเข้าใจและทำงานร่วมกับเกษตรกร พบว่าการจัดกระบวนการกลุ่มย่อย โดยเน้นให้เกษตรกรเป็นศูนย์กลาง (user-centric) และการพัฒนาแกนนำเกษตรกรให้สามารถเป็นผู้นำการประชุมและเป็นผู้ประสานงานหลักในพื้นที่ เพื่อพัฒนาศักยภาพและเสริมสร้างความเข้มแข็งให้เครือข่ายผู้เลี้ยงแพะ-แกะได้จริง ในการพัฒนาเครือข่ายการขับเคลื่อน การเลี้ยงแพะ-แกะในจังหวัดน่าน ผ่านการจัดเวทีอภิปรายแลกเปลี่ยนความคิดเห็นจากหลายภาคส่วนทั้งเกษตรกร แกนนำเกษตรกร หน่วยงานราชการและสถาบันการศึกษา และต่อมาได้มีการวางแผนงานกับทุกภาคส่วนในลักษณะการทำความเข้าใจและวางแผนงานร่วมกัน (co-creation) และการจัดอบรมเชิงปฏิบัติการร่วมกันทุกภาคส่วน เป็นกลไกสำคัญกลไกหนึ่งในการพัฒนาและขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลง (change) ให้เกิดขึ้น สุดท้ายในการบริหารโครงการ คณะผู้ดำเนินโครงการเองได้นำแนวคิดการทำงานแบบอไจล์ (agile) และกรอบการทำงาน (framework) แบบสกรัม (scrum) มาปรับใช้พบว่าในช่วงระยะแรก ยังมีความไม่เข้าใจลักษณะแนวคิดการทำงานแบบใหม่นี้โดยเฉพาะผู้ช่วยวิจัยในทีมย่อย แต่เมื่อมีการใช้กรอบการทำงานในลักษณะนี้เป็นระยะเวลาหนึ่งและมีการปรับตัวและทำความเข้าใจแนวคิดนี้ทำให้การดำเนินงานโครงการเป็นไปได้ราบรื่นขึ้นและสามารถปรับเปลี่ยนแนวทางการทำงานกับเกษตรกรในกลุ่มย่อยต่าง ๆ ได้รวดเร็วและมีประสิทธิภาพมากขึ้น ทางคณะผู้วิจัย ได้เน้นการจัดการกลุ่มและติดตาม ให้ความรู้ต่อเนื่องผ่านการพบปะ ประชุมออนไลน์อย่างสม่ำเสมอ ผลักดันให้มีการสร้างเครือข่ายผ่านทางคณะกรรมการบริหารเครือข่าย โดยคัดเลือกเกษตรกรแกนนำ ติดตามแกนนำในการปฏิบัติงานในพื้นที่ของตัวเอง แลกเปลี่ยนความรู้ ทดลองปลูกพืชอาหารสัตว์เพื่อเป็นแหล่งอาหารในหน้าแล้ง พัฒนาผลิตภัณฑ์จากเนื้อแพะ-แกะที่เป็นความต้องการของชุมชนและตลาดพื้นถิ่น ตลอดจนพัฒนาขีดความสามารถของเกษตรกรและการรวมกลุ่มของเกษตรกรเพื่อสร้างกลุ่มวิสาหกิจชุมชน งานวิจัยนี้นับว่าประสบความสำเร็จสามารถเป็นต้นแบบการเรียนรู้ในการนำไปใช้ในพื้นที่อื่น ๆ ของประเทศและยังส่งผลกระทบต่อการสร้างรายได้และส่งผลต่อทัศนคติของเกษตรกรและผู้ประกอบการที่ต้องการเข้าสู่อาชีพเลี้ยงและพัฒนาผลิตภัณฑ์ของแพะ-แกะด้วย ผลสัมฤทธิ์ของโครงการนี้ คือช่วยกระตุ้นให้เกษตรกรมีการเรียนรู้ การจัดการด้วยตนเอง โดยการพัฒนาตนเองเป็นนวัตกรชุมชน ซึ่งจะนำไปสู่การพัฒนาพื้นที่อย่างยั่งยืน เกษตรกรในจังหวัดน่านจะมีรายได้และอาชีพใหม่จากการเลี้ยงแพะ-แกะ และเพื่อให้โครงการนี้มีความยั่งยืน ทางโครงการฯ สามารถชักนำให้เกษตรกรรุ่นใหม่มาดำเนินการต่อ โดยการให้การสนับสนุนด้านความรู้จากงานวิจัย เพื่อให้เป็นผู้ประกอบการที่ดีในอนาคตอันใกล้นี้คำสำคัญ แพะ แกะ ต้นแบบการเรียนรู้ นวัตกรรม ชุมชน และเกษตรกรรุ่นใหม่

ระดับความพร้อมของโครงการ