การพัฒนาและยกระดับโคพื้นเมืองภูพาน

บทคัดย่อ

ชื่อเรื่อง การพัฒนาและยกระดับโคพื้นเมืองภูพานนักวิจัย 1. รศ.ดร.พงศธร กุนัน 2. อ.ดร.ปิยวิทย์ เกษร 3. อ.ดร.รัตติกาล สุวรรณสิงห์ 4. ผศ.ดร.ฉัตรชัย แก้วพิลา 5. อ.ดร.ไพโรจน์ ภัทรปรีชา 6. รศ.ดร.นิราวรรณ กุนัน หน?วยงาน มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสาน วิทยาเขต สกลนคร คณะ คณะทรัพยากรธรรมชาติ สาขาวิชา สัตวศาสตร์ปีที่จัดพิมพ์ 2565 แหล่งทุน สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.)บทคัดย่อกิจกรรมที่ 1 การศึกษาห่วงโซ่อุปทานของโคพื้นเมืองในจังหวัดสกลนครผลการศึกษาลักษณะพื้นฐานพบว่าเกษตรกรผู้เลี้ยงโคพื้นเมืองในจังหวัดสกลนครส่วนใหญ่เป็นเพศชาย (54.4 เปอร์เซ็นต์) จบการศึกษาระดับประถมศึกษาชั้น ป.4 มากที่สุด (ร้อยละ 41.7) สำหรับสภาพการเลี้ยงพบว่าเกษตรกร 64.7 เปอร์เซ็นต์ เลี้ยงโคต่อครัวเรือนอยู่ระหว่าง 1-5 ตัว อายุโคส่วนใหญ่ในฝูงอยู่ระหว่าง 1-2 ปี (21.5 เปอร์เซ็นต์) มีโคพื้นเมืองพันธุ์แท้จำนวน 1,109 ตัว (19.5 เปอร์เซ็นต์) และโคพื้นเมืองลูกผสมจำนวน 4,595 ตัว (80.6 เปอร์เซ็นต์) การเลี้ยงเป็นแบบแบบปล่อยเลี้ยงตอนกลางวันและขังคอกตอนการคืน (63.1 เปอร์เซ็นต์) ชนิดอาหารหยาบเสริมเป็นหญ้าธรรมชาติ (33.6 เปอร์เซ็นต์) การจัดการการผสมพันธุ์ใช้ทั้งการผสมเทียม (50.6 เปอร์เซ็นต์) และใช้พ่อพันธุ์ผสม (49.4 เปอร์เซ็นต์) ส่วนการจำหน่ายโคผ่านพ่อค้าคนกลางซึ่งมีการกำหนดราคาโดยใช้สายตา (63.3 เปอร์เซ็นต์)กิจกรรมที่ 2 การศึกษาระบบการผลิตของโคพื้นเมืองในจังหวัดสกลนครจากการศึกษาข้อมูลทั่วไปและข้อมูลทางด้านการเลี้ยงโคพื้นเมืองของเกษตรกรในเขตจังหวัดสกลนครที่มีการเลี้ยงโคพื้นเมือง พบว่า เกษตรกรจบการศึกษาภาคบังคับ (77.51 เปอร์เซ็นต์) จำนวนสมาชิกในครัวเรือนส่วนใหญ่มีจำนวน 4-6 คน (53.85 เปอร์เซ็นต์) มีอาชีพหลัก คือ การทำนา (86.39 เปอร์เซ็นต์) และอาชีพเสริม คือ เลี้ยงสัตว์ (74.56 เปอร์เซ็นต์) เกษตรกรส่วนใหญ่มีพื้นที่ถือครองทางการเกษตร (89.94 เปอร์เซ็นต์) และใช้เงินทุนส่วนตัวในการเลี้ยงโคพื้นเมือง (67.46 เปอร์เซ็นต์) แรงงานส่วนใหญ่ในครอบครัวที่เลี้ยงโคพื้นเมือง มีจำนวน 2 คน (40.83 เปอร์เซ็นต์) การเลี้ยงโคพื้นเมือง เกษตรกรจะใช้ประสบการณ์ตนเองในการเลี้ยงโค (59.22 เปอร์เซ็นต์) ไม่ได้มีหน่วยงานภาครัฐเข้าไปช่วยเหลือในด้านการผลิตโค (91.12 เปอร์เซ็นต์) รูปแบบการเลี้ยงโคในด้านอาหารโคจะเลี้ยงด้วยอาหารหยาบอย่างเดียวเป็นส่วนใหญ่ ทำการเลี้ยงในพื้นที่ราบและทุ่งนา บางส่วนเลี้ยงโคในริมถนน ริมเขื่อน ชายเขาและปล่อยขึ้นเขาภูพาน รวมทั้งเลี้ยงในป่าครอบครัว ซึ่งจะปล่อยเลี้ยงแบบไปเช้าเย็นกลับ และเกษตรกรบางคนมีการเลี้ยงปล่อยในพื้นที่ป่าในเขตเทือกเขาภูพาน นอกจากนี้เกษตรกรยังขาดด้านการจัดการ ได้แก่ การจดบันทึกทะเบียนฟาร์ม การทำวัคซีน และการผสมพันธุ์สัตว์สำหรับด้านการตลาดโคพื้นเมือง เกษตรกรส่วนใหญ่จะซื้อโคมาเลี้ยงจากเกษตรกรด้วยกัน (64.50 เปอร์เซ็นต์) และมีการจำหน่ายโคปีละ 1-4 ตัว 68.05 เปอร์เซ็นต์ และไม่ได้ขายโค 28.40 เปอร์เซ็นต์ เกษตรกรมีรายได้จากการขายโคต่อปีต่ำกว่า 50,000 บาท ถึง 82.84 เปอร์เซ็นต์ โดยจะขายโคแบบเหมาตัว (99.41 เปอร์เซ็นต์) ซึ่งจำหน่ายโคที่มีช่วงน้ำหนักมากกว่า 200 กิโลกรัม รองลงมาคือ ช่วงน้ำหนัก 161-200 กิโลกรัม จะจำหน่ายโคให้กับพ่อค้าท้องถิ่นมากที่สุด ส่วนใหญ่เจ้าของโคและพ่อค้าคนรับซื้อจะเป็นผู้กำหนดราคาซื้อขายร่วมกัน ปัญหาจากการเลี้ยงโคพื้นเมืองของเกษตรกรในเขตจังหวัดสกลนคร ได้แก่ โคพื้นเมืองมีขนาดตัวเล็ก เจริญเติบโตช้า ขาดองค์ความรู้ในการเลี้ยงโค ไม่มีพ่อพันธุ์ที่ดีในการผสมเทียม และต้องเลี้ยงโคจำนวนมาก ถึงจะคุ้มค่ากับการเลี้ยงกิจกรรมที่ 3 การศึกษาความหลากหลายของอาหารสัตว์ในระบบการเลี้ยงโคพื้นเมืองบนเทือกเขาภูพานในจังหวัดสกลนคร พืชอาหารสัตว์ที่โคแทะเล็มบนภูเขาในจังหวัดสกลนคร พบพืชอาหารสัตว์ทั้งหมด 48 ชนิด สามารถจำแนกออกได้เป็น 15 ชนิด ได้แก่ ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ ไม้ยืนต้นขนาดเล็ก ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ไม้ยืนต้นประเภทแตกกอ ไม้พุ่ม ไม้พุ่มกึ่งไม้ยืนต้นขนาดเล็ก พืชล้มลุก ไม้เถาล้มลุก พืชล้มลุกปีเดียว พืชล้มลุกหลายปี พืชล้มลุกอายุข้ามปี ไม้เลื้อย ไม้เลื้อยพันต้นไม้ใหญ่และเหง้า จากการวิเคราะห์องค์ประกอบทางเคมีของพืชอาหารสัตว์ของโคพื้นเมืองที่แทะเล็มในช่วงต้นฤดูฝน พบว่า พืชมีโปรตีนหยาบ อยู่ระหว่าง 5.34-26.38 เปอร์เซ็นต์ เยื่อใยที่ไม่ละลายได้ในสารฟอกที่เป็นกลาง อยู่ระหว่าง 26.55-81.13 และพลังงานรวม ระหว่าง 3,103.17-5,488.84 เมกะจูลต่อกิโลกรัมกิจกรรมที่ 4 การศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพของโคพื้นเมืองในจังหวัดสกลนครโคพื้นเมืองไทย และโคบราห์มันเป็นสายพันธุ์โคที่เกษตรกรรายย่อยนิยมเลี้ยง แต่พบปัญหาขาดการบันทึกพันธุ์ประวัติ และเก็บข้อมูลลักษณะที่สำคัญทางเศรษฐกิจ การใช้เทคโนโลยีด้านอณูพันธุศาสตร์เข้ามามีบทบาทในการช่วยค้นหาเครื่องหมายพันธุกรรม เพื่อพัฒนาลักษณะการเจริญเติบโต คุณภาพเนื้อ และองค์ประกอบของกรดไขมันในโค จึงเป็นแนวทางในการเพิ่มมูลค่าให้กับการผลิตโคเนื้อสำหรับเกษตรกร ดังนั้นการศึกษาในครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษารูปแบบจีโนไทป์ของยีน IGF-I, SCD, FABP4 และยีน FASN ในโคพื้นเมืองอีสาน จำนวน 110 ตัวอย่าง และโคบราห์มัน จำนวน 50 ตัวอย่าง ด้วยเทคนิค Polymerase Chain reaction Restriction Fragment Length Polymorphism (PCR-RFLP) ตรวจสอบรูปแบบจีโนไทป์ คำนวณค่าความถี่จีโนไทป์ ความถี่อัลลีล คำนวณค่า HO, HE, uHE และ PIC เพื่อหาความหลากหลายด้านพันธุกรรม และทดสอบภาวะสมดุลของยีนตามกฎ Hardy–Weinberg Equilibrium (HWE) ด้วย Chi-square test ผลการศึกษาพบจีโนไทป์ 2 รูปแบบในยีน IGF-I (CT และ CC) และยีน FASN (AG และ GG) สำหรับยีน SCD พบจีโนไทป์ 3 รูปแบบ คือ CC, CT และ TT ส่วนยีน FABP4 พบจีโนไทป์เพียงรูปแบบเดียว (GG) เมื่อวิเคราะห์ค่าความถี่อัลลีลของยีน IGF-I มีค่าความถี่อัลลีล C อยู่ในช่วง 0.930-1.000 ส่วนยีน SCD มีค่าความถี่อัลลีล T อยู่ในช่วง 0.720-0.775 และยีน FASN มีค่าความถี่อัลลีล G อยู่ในช่วง 0.970-0.995 ในโคพื้นเมืองและบราห์มัน สำหรับยีน FABP4 มีค่าความถี่อัลลีล G เท่ากับ 1.000 ในโคทั้งสองพันธุ์ ผลวิเคราะห์ค่า HO, HE, uHE, PIC พบความหลากหลายพันธุกรรมระดับปานกลางในยีน SCD และมีความหลากหลายพันธุกรรมต่ำในยีน IGF-I และยีน FASN และผลทดสอบภาวะสมดุลของยีน พบว่ายีน IGF-I, SCD และยีน FASN อยู่ในภาวะสมดุลตามกฎ Hardy–Weinberg Equilibrium (HWE) ดังนั้นยีน SCD มีความเป็นไปได้ในการนำไปศึกษาหาความสัมพันธ์กับลักษณะคุณภาพเนื้อและองค์ประกอบกรดไขมัน เพื่อพัฒนาการผลิตโคเนื้อต่อไปในอนาคตได้คำสำคัญ : โคพื้นเมืองภูพาน; ห่วงโซ่อุปทาน; ระบบการผลิต; พืชอาหารสัตว์; เครื่องหมายดีเอ็นเอ

คำสำคัญ