การเสริมความเข้มแข็งของชุมชนท้องถิ่นโดยสภาองค์กรชุมชน: กรณีศึกษาสภาองค์กรชุมชนจังหวัดชัยภูมิ
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
การวิจัยเรื่อง การเสริมความเข้มแข็งของชุมชนท้องถิ่นโดยสภาองค์กรชุมชน: กรณีศึกษาสภาองค์กรชุมชนจังหวัดชัยภูมิ ในครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา 1) บทบาทของสภาองค์กรชุมชนจังหวัดชัยภูมิในการเสริมความเข้มแข็งด้านต่างๆ ให้กับชุมชน ตามอำนาจหน้าที่ ที่กฎหมายกำหนดให้ 2) ศึกษาลักษณะปฏิสัมพันธ์ระหว่างสภาองค์กรชุมชนกับหน่วยงานของรัฐโดยเฉพาะองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และ 3) การเปลี่ยนแปลงของชุมชนในพื้นที่จังหวัดชัยภูมิที่มีสภาองค์กรชุมชนเกิดขึ้นภายหลังมีพระราชบัญญัติสภาองค์กรชุมชน โดยจำกัดขอบเขตไว้ที่สภาองค์กรชุมชนจังหวัดชัยภูมิ 14 สภาองค์กรชุมชนที่จดแจ้งก่อนวันที่ 31 ตุลาคม 2553 คือ สภาองค์กรชุมชนตำบลหนองไผ่ อำเภอเมืองชัยภูมิ สภาองค์กรชุมชนตำบลหนองขาม อำเภอคอนสวรรค์ สภาองค์กรชุมชนตำบลบ้านค่าย อำเภอเมืองชัยภูมิ สภาองค์กรชุมชนตำบลบ้านหัน อำเภอเกษตรสมบูรณ์ สภาองค์กรชุมชนตำบลบ้านดอน อำเภอภูเขียว สภาองค์กรชุมชนตำบลห้วยบง อำเภอเมืองชัยภูมิ สภาองค์กรชุมชนตำบลบ้านโสก อำเภอคอนสวรรค์ สภาองค์กรชุมชนตำบลหนองบัวบาน อำเภอจัตุรัส สภาองค์กรชุมชนตำบลส้มป่อย อำเภอจัตุรัส สภาองค์กรชุมชนตำบลบ้านขาม อำเภอจัตุรัส สภาองค์กรชุมชนตำบลห้วยต้อน อำเภอเมืองชัยภูมิ สภาองค์กรชุมชนตำบลโนนสำราญ อำเภอเมืองชัยภูมิ สภาองค์กรชุมชนตำบลทุ่งพระ อำเภอคอนสาร สภาองค์กรชุมชนตำบลโนนคูณ อำเภอคอนสาร การวิจัยครั้งนี้ผู้วิจัยได้ทำการสำรวจสภาพปัญหา จัดกลุ่มกิจกรรมที่เป็นประเด็นสำคัญ 3 ประเด็นหลักใหญ่ในระดับจังหวัดชัยภูมิที่นำเสนอไปยังสภาพัฒนาการเมืองในระดับชาติ ทำการสัมภาษณ์ข้อมูลผู้ที่ทำหน้าที่ประธานสภาองค์กรชุมชนระดับจังหวัด จังหวัดชัยภูมิ เลขานุการสภาองค์กรชุมชนจังหวัด จังหวัดชัยภูมิ ผู้แทนองค์กรชุมชนระดับจังหวัดที่เป็นตัวแทนเข้าร่วมประชุมในระดับชาติ เพื่อยืนยันประเด็นกิจกรรมหลักและยืนยันตัวอย่างสภาองค์กรชุมชนที่มีลักษณะโดดเด่นในแต่ละกิจกรรมหลักสำคัญระดับชาติของจังหวัดชัยภูมิสามประเด็น เพื่อเป็นกลุ่มตัวอย่างในการทำการศึกษา และพบว่ามีจำนวน 4 สภาองค์กรชุมชนคือ ด้านสิ่งแวดล้อมได้แก่สภาองค์กรชุมชนตำบลห้วยต้อน อำเภอเมืองชัยภูมิ สภาองค์กรชุมชนตำบลหนองขาม อำเภอคอนสวรรค์ จังหวัดชัยภูมิ ด้านที่ดินทำกินสภาองค์กรชุมชนตำบลทุ่งพระ อำเภอคอนสาร ด้านสวัสดิการชุมชนคือสภาองค์กรชุมชนตำบลโนนสำราญ อำเภอเมือง จากนั้นนำมากำหนดประเด็นคำถามที่สำคัญต่อการศึกษาวิจัย ผลการวิจัยสรุปได้ ดังนี้ 1) บทบาทของสภาองค์กรชุมชนจังหวัดชัยภูมิจำนวน 14 สภาองค์กรชุมชนที่จดทะเบียน จัดตั้งก่อนวันที่ 31 ตุลาคม 2553 แบ่งเป็นสามประเด็นหลักที่สำคัญคือ ประเด็นทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ประเด็นปัญหาที่ดินทำกิน และประเด็นสวัสดิการชุมชน ทั้ง 4 กลุ่มตัวอย่างที่มีความโดดเด่นในสามด้านนี้ คือ ด้านสิ่งแวดล้อมได้แก่สภาองค์กรชุมชนตำบลห้วยต้อน อำเภอเมืองชัยภูมิ สภาองค์กรชุมชนตำบลหนองขาม อำเภอคอนสวรรค์ จังหวัดชัยภูมิ ด้านที่ดินทำกินสภาองค์กรชุมชนตำบลทุ่งพระ อำเภอคอนสาร ด้านสวัสดิการชุมชนคือสภาองค์กรชุมชนตำบลโนนสำราญ อำเภอเมือง สภาองค์กรชุมชนเหล่านี้ได้รับเงินสนับสนุนกิจกรรมจากสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (พอช.) กองทุนพัฒนาการเมืองภาคพลเมือง สภาพัฒนาการเมือง สถาบันพระปกเกล้า และองค์กรเอกชนอื่นๆ เช่นมูลนิธิสิ่งแวดล้อมไทย ดำเนินกิจกรรมมาตั้งแต่การรวมกลุ่มเพื่อแก้ปัญหาของชุมชนในพื้นที่ตั้งแต่ยังไม่มีพระราชบัญญัติสภาองค์กรชุมชนเกิดขึ้น และเมื่อมีพระราชบัญญัติสภาองค์กรชุมชนเกิดขึ้นทำให้กลุ่ม องค์กรเหล่านี้จดแจ้งเป็นองค์กรชุมชนตามระเบียบและยกสถานะการรวมตัวหลายองค์กรเป็นสภาองค์กรชุมชนเพื่อผลักดันนโยบายเข้าสู่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและหน่วยงานราชการ กลุ่มองค์กรชุมชนที่จดทะเบียนจัดตั้งทั้งหมดในจังหวัดชัยภูมิ ดำเนินกิจกรรมที่เชื่อมโยงระหว่างกันคือใช้สภาองค์กรชุมชนระดับตำบลรวบรวมกลุ่มองค์กรทั้งหมดเข้าด้วยกัน จำนวนองค์กรชุมชนของแต่ละสภาองค์กรชุมชนแตกต่างกันเรื่องจำนวนขึ้นอยู่กับการรวมและจัดตั้งของแต่ละแห่งตามสภาพพื้นที่และความจำเป็น และสภาองค์กรชุมชนเป็นเวทีแสดงความคิดเห็นและผลักดันนโยบายในระดับท้องถิ่นและระดับที่สูงขึ้นไปโดยดำเนินการตามที่พระราชบัญญัติสภาองค์กรชุมชนกำหนดไว้ ทำให้ชาวบ้านได้รับการยอมรับจากหน่วยงานของรัฐและเห็นคุณค่าของการรวมตัวกัน แต่การรวมตัวกันของสภาองค์กรชุมชนในระดับจังหวัดยังไม่มีความเป็นเอกภาพในการขับเคลื่อนหรือผลักดันประเด็นสาธารณะไปสู่การบรรจุในแผนพัฒนาจังหวัด ทั้งนี้เพราะแต่ละสภาองค์กรชุมชนมีความแตกต่างด้านสภาพปัญหาของแต่ละพื้นที่ แม้ว่าจะมีการแก้ไขปัญหาในพื้นที่ของตนได้เป็นผลสำเร็จหากแต่ในระดับที่สูงขึ้นเช่นระดับจังหวัดยังมีความไม่เป็นเอกภาพของประเด็นปัญหาที่สภาองค์กรชุมชนยังคิดแบบต่างคนต่างอยู่ขาดการบริหารจัดการแบบเชื่อมโยงประเด็นให้เป็นเอกภาพและมีพลังเพียงพอต่อการขับเคลื่อนผลักดันไปสู่การกำหนดนโยบายในระดับจังหวัด นอกจากนี้สภาองค์กรชุมชนที่เข้าร่วมประชุมกำหนดประเด็นปัญหาพื้นที่จังหวัดในระดับชาติยังไม่สามารถเชื่อมโยงนโยบายสำคัญของจังหวัดตนไปกำหนดประเด็นหลักและถ่ายโอนลงสู่ระดับพื้นที่ได้ เนื่องจากขาดการประสานเชื่อมโยงทั้งภายในจังหวัดและระดับชาติ ตัวแทนที่เข้าไปทำหน้าที่ในระดับชาติยังยึดโยงกับปัญหาเฉพาะในพื้นที่ของตนเองมากกว่าการมองปัญหาหรือกำหนดประเด็นหลักที่แท้จริงของจังหวัดเพื่อไปเชื่อมโยงสู่ระดับชาติ 2) ลักษณะปฏิสัมพันธ์ระหว่างสภาองค์กรชุมชนกับหน่วยงานของรัฐโดยเฉพาะองค์กรปกครอง ส่วนท้องถิ่น ลักษณะปฏิสัมพันธ์ระหว่างสภาองค์กรชุมชนจังหวัดชัยภูมิจำนวน 4 สภาองค์กรชุมชนที่โดดเด่นยกมาเป็นตัวอย่างจากการสุ่มโดยอ้างอิงจากบุคคลเชี่ยวชาญด้านงานสภาองค์กรชุมชน ในจำนวน 14 สภาองค์กรชุมชน คือ สภาองค์กรชุมชนตำบลห้วยต้อน กับสภาองค์กรชุมชนตำบลหนองขาม ที่รวมกลุ่มยกระดับเป็นสภาองค์กรชุมชนเพื่อแก้ปัญหาด้านทรัพยากรและสิ่งแวดล้อม สภาองค์กรชุมชนตำบลทุ่งพระ อำเภอคอนสาร และขบวนองค์กรชุมชนที่ประสบปัญหาด้านที่ดิน และสภาองค์กรชุมชนตำบลโนนสำราญ อำเภอเมืองชัยภูมิ ในด้านสวัสดิการชุมชนและสถาบันการเงินชุมชนพบว่า ลักษณะปฏิสัมพันธ์เป็นไปในลักษณะที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและส่วนราชการยังไม่เข้าใจบทบาทหน้าที่ของสภาองค์กรชุมชน และยังคงมีความเคลือบแคลงในลักษณะการทำงานของสภาองค์กรชุมชน กล่าวอีกอย่างคือ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นคือองค์การบริหารส่วนตำบล เทศบาลตำบล และหน่วยงานราชการในพื้นที่ยังยึดติดกับระบบการทำงานแบบราชการที่เคร่งครัดในระเบียบปฏิบัติ แม้ว่าจะมีการเสนอความต้องการของชุมชนเพื่อให้หน่วยงานราชการ หรือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในพื้นที่ให้ความร่วมมือและปฏิบัติ ทำให้เกิดความสงสัยต่อการปฏิบัติว่าจะไปขัดต่อระเบียบราชการหรือไม่ อย่างไร จึงยังไม่กล้านำเอาความต้องการดังกล่าวไปดำเนินการ เงินงบประมาณตามระเบียบองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่จะต้องจัดสรรมาอุดหนุนให้แก่สภามีการสนับสนุนให้แต่อย่างใด โดยกล่าวอ้างว่างบประมาณไม่เพียงพอ และงบประมาณที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นได้รับในแต่ละปีเกือบทั้งหมดเป็นเงินเดือนข้าราชการและพนักงานในองค์การ จึงไม่มีเงินเพียงพอมาสนับสนุนองค์กรชุมชน อย่างไรก็ตาม แม้จะมีลักษณะปฏิสัมพันธ์ดังกล่าวข้างต้น แต่ในด้านความร่วมมือ และความอนุเคราะห์สถานที่จัดประชุมให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นนั้น องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หน่วยงานราชการ ให้ความร่วมมือและอนุเคราะห์สถานที่ในการดำเนินกิจกรรมด้วยดี นอกจากนี้ ยังอาศัยเวทีการประชุมสภาองค์กรชุมชนในการชี้แจงการดำเนินการขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเพื่อชี้แจงประชาชนเรื่องการก่อสร้างสิ่งก่อสร้างด้วย ส่วนในด้านการเมืองภายในชุมชนพบว่าไม่มีความขัดแย้งกันแต่อย่างใดเนื่องเพราะกฎหมายกำหนดไว้ว่าให้สภาองค์กรชุมชนเป็นส่วนหนุนเสริมการทำงานขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 3) การเปลี่ยนแปลงของชุมชนในพื้นที่จังหวัดชัยภูมิที่มีสภาองค์กรชุมชนเกิดขึ้นภายหลังมี พระราชบัญญัติสภาองค์กรชุมชน ภายหลังจากการเกิดขึ้นของพระราชบัญญัติสภาองค์กรชุมชน พุทธศักราช 2551 ที่ส่งผลให้เกิดการจดแจ้งสภาองค์กรชุมชนจังหวัดภูมิแล้ว สภาพัฒนาการเมืองยังหนุนเสริมเงินอุดหนุนในการทำกิจกรรมให้แก่องค์กรชุมชนที่เสนอของบประมาณเพื่อดำเนินกิจกรรมตามเงื่อนไขลักษณะกิจกรรมที่กองทุนพัฒนาการเมืองภาคพลเมืองได้บัญญัติไว้ ส่งผลให้ชุมชนเกิดความตื่นตัวและตระหนักถึงการออกมาร่วมกันแก้ปัญหา และ/หรือ ดำเนินกิจกรรมในลักษณะที่สร้างสรรค์มากขึ้นในรูปขององค์กรชุมชน ยกระดับขึ้นเป็นสภาองค์กรชุมชนจังหวัดชัยภูมิ ทั้งนี้เป็นผลมาจากสองประเด็น คือ ประเด็นแรก การรับรู้และได้รับการยอมรับการมีตัวตนของกลุ่มกิจกรรมที่สร้างความมั่นใจให้กับชาวบ้านหรือชุมชนที่ออกมาทำกิจกรรม ประเด็นที่สอง การได้รับทุนอุดหนุนที่ชุมชนกำลังดำเนินกิจกรรมนั้นๆอยู่ในพื้นที่ของตน และรวมไปถึงมีกฎหมายให้ความคุ้มครองและเชื่อมโยงไปยังเครือข่ายของสภาองค์กรชุมชนอื่นๆภายในจังหวัดด้วย นับตั้งแต่ปี พ.ศ.2551 เป็นต้นมา เกิดสภาองค์กรชุมชนจังหวัดชัยภูมิและเกิดความเคลื่อนไหวเชิงประเด็นความต้องการกำหนดนโยบายระดับตำบล ระดับจังหวัด อย่างไรก็ตาม หากนับเนื่องมาจนกระทั่งปัจจุบัน (พ.ศ. 2551 – พ.ศ. 2556) รวมเป็นระยะ 5 – 6 ปีเพียงเท่านั้น ถือได้ว่าเป็นการเริ่มต้นของการมีส่วนร่วมภาคพลเมือง ภาคประชาชน ที่ออกมาเคลื่อนไหวทางสังคมในการแก้ปัญหาและความต้องการมีส่วนร่วมในการกำหนดนโยบายสาธารณะให้ตอบสนองต่อความต้องการของพื้นที่ตนไปจนถึงระดับที่กว้างขึ้นคือระดับชาติตามที่กฎหมายกำหนดให้ แม้ว่าจะมีพระราชบัญญัติสภาองค์กรชุมชน ทำให้ชุมชนเกิดความเปลี่ยนแปลงแต่ก็ยังเป็นเพียงจุดเริ่มต้นที่ยังไม่ชัดเจน แม้จะยังไม่เป็นมรรคผลทางการผลักดันความต้องการของประชาชนและองค์กรชุมชนเพื่อเสนอในกรอบของแผนพัฒนาจังหวัดชัยภูมิ แต่อย่างน้อยก็เป็นการเริ่มต้นบทบาทขององค์กรชุมชน สภาองค์กรชุมชนในพื้นที่ต่างๆของจังหวัดภูมิมีพื้นที่ของตนในการแสดงออก นอกจากนี้ยังมีการสร้างเครือข่ายองค์กรขึ้นในระดับจังหวัด และได้รับการหนุนเสริมจากกองทุนพัฒนาการเมืองภาคเมือง และองค์กรภาคเอกชนอื่นๆ อันอาจถือได้ว่าอย่างน้อยๆความเปลี่ยนแปลงในเชิงความคิดและการสร้างกิจกรรมในพื้นที่จังหวัดชัยภูมิได้เริ่มมีการเปลี่ยนแปลงขึ้นแล้ว