ศึกษาการปลูกพืชหลังนาข้าวในเขตลุ่มน้ำเจ้าพระยา ปี 2554
บทคัดย่อ
การศึกษาการปลูกพืชหลังนาข้าวในเขตลุ่มน้ำเจ้าพระยา ปี 2554 มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาเปรียบเทียบต้นทุนและผลตอบแทนจากการปลูกข้าวรอบ 2 กับการปลูกพืชหลังนาข้าว รวมทั้งศึกษาทัศนคติของเกษตรกรในการปลูกข้าวรอบ 2 และการปลูกพืชอื่นหลังนาข้าวแทนการปลูกข้าวรอบ 2 โดยพื้นที่ศึกษาครอบคลุมพื้นที่โครงการชลประทาน โครงการส่งน้ำและบำรุงรักษาในเขตลุ่มน้ำเจ้าพระยาในเขตจังหวัดพิจิตร พิษณุโลก กำแพงเพชร นครสวรรค์ ชัยนาท สิงห์บุรี และลพบุรี ซึ่งเป็นครัวเรือนเกษตรที่ปลูกข้าว รอบ 2 และหรือปลูกพืชอื่นหลังนาข้าวแทนการปลูกข้าวรอบ 2 ช่วงระหว่างเดือนพฤศจิกายน 2553 ถึงเดือนเมษายน 2554 รวมจำนวนครัวเรือนเกษตรตัวอย่าง 126 ครัวเรือน ผลการศึกษาการปลูกพืชหลังนาข้าวในเขตลุ่มน้ำเจ้าพระยา ปี 2554 พบว่า ถั่วลิสงรุ่น 2 มีต้นทุนการผลิตต่อไร่สูงสุด คือ 11,345.26 บาท รองลงมาได้แก่ ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์รุ่น 2 ข้าวรอบ 2 ถั่วเขียวรุ่น 2 และถั่วเหลืองรุ่น 2 มีต้นทุนการผลิตต่อไร่ 4,282.66 บาท 3,654.72 บาท 3,073.78 บาท และ 3,054.92 บาท ตามลำดับ เมื่อเปรียบเทียบผลตอบแทนสุทธิต่อไร่ พบว่า ถั่วลิสงรุ่น 2 ให้ผลตอบแทนสุทธิ ต่อไร่สูงสุด คือ 4,390.07 บาท รองลงมาได้แก่ ถั่วเขียวรุ่น 2 ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์รุ่น 2 ให้ผลตอบแทนสุทธิ ต่อไร่ 1,403.14 บาท และ 1,396.78 บาท ตามลำดับ สูงกว่าข้าวรอบ 2 ที่ให้ผลตอบแทนสุทธิต่อไร่ 1,300.84 บาท ขณะที่ถั่วเหลืองรุ่น 2 ให้ผลตอบแทนสุทธิต่อไร่ 959.89 บาท ซึ่งต่ำกว่าข้าวรอบ 2 ดังนั้นเกษตรกร ต้องผลิตถั่วเหลืองรุ่น 2 ให้ได้ไม่น้อยกว่าไร่ละ 302.69 กิโลกรัม หรือจำหน่ายราคาไม่น้อยกว่ากิโลกรัมละ 15.61 บาท จึงจะมีรายได้เท่ากับการปลูกข้าวรอบ 2 เมื่อเปรียบเทียบอัตราผลตอบแทนต่อต้นทุน พบว่า ถั่วเขียวรุ่น 2 มีอัตราผลตอบแทนต่อต้นทุนสูงสุดคือ 1.46 ต่อปี รองลงมาได้แก่ ถั่วลิสงรุ่น 2 ข้าวรอบ 2 ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์รุ่น 2 และถั่วเหลืองรุ่น 2 ซึ่งมีอัตราผลตอบแทนต่อต้นทุน 1.39 ต่อปี 1.36 ต่อปี 1.33 ต่อปี และ 1.31 ต่อปี ตามลำดับ ผลการวิเคราะห์ผลตอบแทนสุทธิต่อไร่ และอัตราผลตอบแทนต่อต้นทุน พบว่า ถั่วเขียวรุ่น 2 ถั่วลิสงรุ่น 2 และข้าวโพดเลี้ยงสัตว์รุ่น 2 เป็นพืชทางเลือกที่เหมาะสมส่งเสริมให้ปลูกแทนข้าวรอบ 2 เนื่องจากเป็นพืชที่ให้ผลตอบแทนสุทธิ และหรืออัตราผลตอบแทนต่อต้นทุนสูงกว่าข้าวรอบ 2 ส่วนถั่วเหลืองเป็นพืชที่ไม่เหมาะสมส่งเสริมปลูกแทนข้าวรอบ 2 เนื่องจากให้ผลตอบแทนสุทธิต่ำกว่าการปลูกข้าวรอบ 2 และต่ำกว่าพืชหลังนาชนิดอื่นๆ สำหรับทัศนคติในการปรับเปลี่ยนระบบการเพาะปลูก เกษตรกรมีระดับความพึงพอใจมากต่อการปลูกพืชอื่นทดแทนข้าวรอบ 2 เรียงลำดับความพึงพอใจ คือ ถั่วเขียวรุ่น 2 ถั่วเหลืองรุ่น 2 ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์รุ่น 2 และถั่วสิลงรุ่น 2 ส่วนความพึงพอใจต่อการปลูกข้าวรอบ 2 อยู่ในระดับปานกลาง ดังนั้น การส่งเสริมให้เกษตรกรเปลี่ยนไปปลูกพืชชนิดอื่นแทนการปลูกข้าวรอบ 2 นอกจาก จะเปรียบเทียบต้นทุนผลตอบแทนที่เกษตรกรได้รับเปรียบเทียบกับข้าวรอบ 2 แล้ว จะต้องพิจารณาปัจจัยอื่นๆ เช่น สภาพพื้นที่ สภาพดิน ความต้องการน้ำ ช่วงเวลาปลูกที่เหมาะสม และประกาศเป็นเขตพื้นที่ส่งเสริมในแต่ละชนิดพืช ส่งเสริมการวิจัย พัฒนา ปรับปรุงพันธุ์ การถ่ายทอดเทคโนโลยีเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต การวิจัยและพัฒนาเครื่องเก็บเกี่ยวให้เหมาะสมกับชนิดพืชเพื่อลดต้นทุนด้านแรงงานและความสูญเสียจากการเก็บเกี่ยว ศึกษามาตรการทางการตลาดรองรับเพื่อเป็นหลักประกันด้านราคา รวมถึงการพิจารณาเว้นระยะการใช้มาตรการในช่วงที่ต้องการส่งเสริมให้เกษตรกรปรับเปลี่ยนระบบการปลูกพืช เพื่อจูงใจให้เกษตรกรปรับเปลี่ยนไปปลูกพืชที่ภาครัฐส่งเสริมแทนการปลูกข้าวรอบ 2