การศึกษาระบบนิเวศน์วิทยาและภูมิปัญญาท้องถิ่นในพื้นที่ลุ่มน้ำปาว

บทคัดย่อ

โครงการวิจัยการศึกษาระบบนิเวศน์วิทยาและภูมิปัญญาท้องถิ่นในพื้นที่ลุ่มน้ำปาวประกอบด้วยโครงการวิจัยย่อย 4 โครงการ มีผลการศึกษามีดังนี้ การศึกษาคุณภาพน้ำในแม่น้ำลำปาว จังหวัดกาฬสินธุ์ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาบริบทในสภาพปัจจุบันและการใช้ประโยชน์ของน้ำในแม่น้ำลำปาว 2) วิเคราะห์คุณภาพน้ำด้านกายภาพ เคมี และชีวภาพของน้ำในแม่น้ำลำปาว 3) จัดลำดับคุณภาพน้ำตามระบบดัชนีคุณภาพน้ำทั่วไป เป็นการวิจัยแบบสำรวจและวิเคราะห์คุณภาพน้ำ โดยดำเนินงานวิจัยในช่วงเดือนมกราคม – ธันวาคม 2551 ผลการวิจัยพบว่า 1) แม่น้ำลำปาวมีแหล่งกำเนิดจากเทือกเขาภูพานไหลผ่านพื้นที่จังหวัดกาฬสินธุ์ และไหลบรรจบแม่น้ำชีที่จังหวัดร้อยเอ็ด พื้นที่ลุ่มแม่น้ำลำปาวครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 4,854 ตารางกิโลเมตร การใช้ประโยชน์จากแม่น้ำลำปาว ได้แก่ การประปา การทำการประมง การชลประทานเพื่อการเกษตรกรรม กิจกรรมที่สามารถส่งผลต่อคุณภาพน้ำ ได้แก่ การปล่อยน้ำเสียจากชุมชน การทิ้งขยะและของเสีย การปนเปื้อนของสารกำจัดศัตรูพืชและปุ๋ยเคมีที่ใช้ในการเกษตรกรรม และกิจกรรมจากการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ 2) การศึกษาคุณภาพน้ำในแม่น้ำลำปาวเฉลี่ยทั้งปี พบว่า อุณหภูมิ 29.6 องศาเซลเซียส ค่าความขุ่น 109.3 NTU ค่าการนำไฟฟ้า 485.2 ?S/cm ค่าของแข็งที่ละลายน้ำทั้งหมด 295.8 mg/l ค่าความเป็นกรด ด่างมี 6.80 ค่าออกซิเจนละลายน้ำ 4.3 mg/l ค่าความต้องการออกซิเจนทางชีวเคมี 2.6 mg/l ค่าความต้องการออกซิเจนทางเคมี 267.1 mg/l ค่าไนเตรท 0.103 mg/l แบคทีเรียกลุ่มโคลิฟอร์มทั้งหมด 11,000 MPN/100 ml แบคทีเรียกลุ่มฟีคอลโคลิฟอร์ม 2,480 MPN/100 ml ซึ่งค่าความขุ่น ค่าความต้องการออกซิเจนทางชีวเคมี ค่าความต้องการออกซิเจนทางเคมี ค่าไนเตรท แบคทีเรียกลุ่มโคลิฟอร์มทั้งหมดและแบคทีเรียกลุ่มฟีคอลโคลิฟอร์มมีค่าเกินค่ามาตรฐาน ส่วนค่าออกซิเจนละลายน้ำมีค่าต่ำกว่าค่ามาตรฐาน และ3) แม่น้ำลำปาวมีระดับคุณภาพน้ำทั่วไปมีค่าเฉลี่ย 75.97 อยู่ในระดับดี การศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพของพรรณพืชบริเวณกุดน้ำ ตำบลลำพาน อำเภอเมือง จังหวัดกาฬสินธุ์ ได้ทำการศึกษาบริบทชุมชนและระบบนิเวศ การใช้ประโยชน์จากทรัพยากรที่มีอยู่ในกุดน้ำ ความหลากหลายของพรรณพืชเหนือน้ำ และแนวทางในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติบริเวณกุดน้ำ จำนวน 4 กุด คือกุดเป่งใหญ่ กุดม่วงกุดฟ้า และกุดน้ำลัด โดยการทำการศึกษาระหว่างเดือนตุลาคม 2550 - เดือนกันยายน 2551 ผลการศึกษาพบว่า การศึกษาบริบทชุมชนและระบบนิเวศบริเวณกุดน้ำ ตำบลลำพาน อำเภอเมือง จังหวัดกาฬสินธุ์ พื้นที่ของตำบลลำพานจะเป็นพื้นที่ราบลุ่มเหมาะแก่การเพาะปลูก และอยู่ในเขตชลประทาน อาชีพหลัก คือ อาชีพเกษตรกรรม ได้แก่ การทำนา ทำสวน ทำไร่ เนื่องจากลักษณะภูมิประเทศเป็นพื้นที่ราบลุ่ม อยู่ในเขตชลประทาน และมีแหล่งน้ำธรรมชาติมากไม่ว่าจะเป็นแม่น้ำลำธาร (ลำปาวหลง) หนอง และกุด จึงเหมาะสมในการทำเกษตรกรรม การศึกษาการใช้ประโยชน์ทั้งทางตรงและทางอ้อมบริเวณกุดน้ำ พบว่า การใช้ประโยชน์ทางตรงของชาวบ้านบริเวณรอบรอบกดน้ำ ได้แก่ ใช้พืช และสัตว์น้ำเป็นอาหาร ใช้พืชเป็นอาหารเลี้ยงสัตว์ ใช้ไม้ในการก่อสร้าง หรือทำฟืน และใช้เป็นสมุนไพรรักษาเบื้องต้น ส่วนการใช้ประโยชน์ทางอ้อมจากกุดน้ำ คือการใช้น้ำเพื่ออุปโภคและบริโภคการ ใช้น้ำเป็นในการเลี้ยงสัตว์ ประมง การใช้น้ำเพื่อการเกษตร การสำรวจความหลากหลายของพรรณพืชเหนือน้ำพบพรรณพืชจากกุดน้ำจำนวน 4 กุด คือ จุดเป่งใหญ่ กุดม่วง กุดฟ้า และกุดน้ำลัด พบว่า มีพรรณพืชทั้งหมด จำนวน 28 วงศ์ 42 ชนิด โดยพบที่กุดเป่งใหญ่จำนวน 18 วงศ์ 30 ชนิด กุดม่วงจำนวน 16 วงศ์ 21 ชนิด กุดฟ้าจำนวน 13 วงศ์ 1 4 ชนิดและกุดน้ำลัด 18 วงศ์ 4 ชนิด ซึ่งจำนวนชนิดของพืชทั้ง 4 กุดใกล้เคียงกัน เนื่องจากมีสภาพพื้นที่คล้ายกันคือมีก็สนุ่นลอยอยู่บนผิวน้ำเป็นจำนวนมาก และบนกอสนุ่นมีพืชเจริญเติบโตได้ดีเพราะมีปริมาณอินทรียวัตถุสูง จากการวิเคราะห์คุณภาพน้ำบางประการ เช่น ความโปร่งแสง ความเป็นกรด-ด่าง เพราะว่าทั้ง 4 กุด มีคุณภาพน้ำไม่แตกต่างกัน แนวทางในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติของระบบนิเวศกุดน้ำ พื้นที่บริเวณกุดน้ำสามารถพัฒนาให้เป็นพื้นที่ศึกษาระบบนิเวศกุดน้ำ เนื่องจากพื้นที่ที่มีความโดดเด่นของสังคมพืชที่หนาแน่น มีความหลากหลายของพรรณพืช และสามารถพัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ และเป็นตัวอย่างของระบบนิเวศกดน้ำที่อุดมสมบูรณ์ เป็นบทเรียนธรรมชาติให้กับนักเรียนที่อยู่บริเวณใกล้เคียงพื้นที่ได้เป็นอย่างดี เป็นการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติของระบบนิเวศกุดน้ำ และเป็นแนวทางในการอนุรักษ์พื้นที่กุดน้ำแห่งอื่นต่อไป ภูมิปัญญาในการจับสัตว์น้ำของชุมชนลุ่มน้ำลำปาว ตำบลลำพาน อำเภอเมือง จังหวัดกาฬสินธุ์ เป็นการวิจัยและพัฒนาโดยการใช้กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาบริบทชุมชนลุ่มน้ำลำปาว 2) เพื่อศึกษาภูมิปัญญาในการจับสัตว์น้ำของชุมชนลุ่มน้ำลำปาว และ 3. เพื่อส่งเสริมกิจกรรมการเรียนรู้โดยใช้แหล่งเรียนรู้ธรรมชาติและภูมิปัญญาในการจับสัตว์น้ำของชุมชนลุ่มน้ำลำปาว แล้วเสนอผลการวิจัยด้วยวิธีพรรณนาวิเคราะห์ ผลการวิจัย พบว่า ชุมชนลุ่มน้ำลำปาวเป็นชุมชนที่ตั้งขึ้นโดยอาศัยภูมิประเทศที่เป็นพื้นที่ชุ่มน้ำ จึงทำให้สมาชิกในชุมชนมีการเรียนรู้และพัฒนาวิถีชีวิตให้สอดคล้องกับสภาพภูมิประเทศ จนเกิดเป็นภูมิปัญญาในการจับสัตว์น้ำของชุมชนลุ่มน้ำลำปาว ซึ่งภูมิปัญญาในการจับสัตว์น้ำในชุมชนลำปาวนี้แบ่งออกเป็น 2 ประเภท คือ ปราชญ์ชุมชน และเครื่องมือในการจับสัตว์น้ำโดยปราชญ์ชุมชนจะเป็นผู้สร้างและใช้งาน เครื่องมือในการจับสัตว์น้ำในชุมชนมี 18 ชนิด แบ่งได้เป็น 1) เครื่องมือที่ใช้ดักสัตว์น้ำ 2) เครื่องมือที่ใช้ล่าสัตว์น้ำ 3) เครื่องมือที่ใช้ล่าสัตว์น้ำ 4) เครื่องมือที่ใช้จับสัตว์น้ำ และ 5) เครื่องมือช่วยหาสัตว์น้ำ นอกจากนี้ ในกระบวนการการวิจัยได้มีการจัดกิจกรรมการเรียนรู้โดยใช้แหล่งเรียนรู้ธรรมชาติและภูมิปัญญาในการจับสัตว์น้ำ เพื่อให้เกิดการอนุรักษ์ สืบสาน และพัฒนาภูมิปัญญาในการจับสัตว์น้ำของชุมชนลุ่มน้ำลำปาว เพื่อให้เกิดการพัฒนาที่ยั่งยืนต่อไป การใช้และการปนเปื้อนสารเคมีกำจัดศัตรูพืช ในพื้นที่ลุ่มน้ำลำปาว จังหวัดกาฬสินธุ์ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืช ศึกษาการปนเปื้อนสารเคมีกำจัดศัตรูพืชในน้ำ ดิน และตะกอนดิน และหาแนวทางในการลดการใช้สารเคมีทางการเกษตร โดยชุมชนมีส่วนร่วมในการศึกษาครั้งนี้ ใช้พื้นที่ตำบลลำพาน อำเภอเมือง จังหวัดกาฬสินธุ์ โดยมีวิธีการคือ การศึกษาการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชโดยแบบสอบถาม การศึกษาการปนเปื้อนสารเคมีกำจัดศัตรูพืชทางห้องปฏิบัติอัดการด้วยชุดน้ำยาสำเร็จรูปจีที และใช้การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมในการหาแนวทางการลดการใช้สารเคมีทางการเกษตรโดยเกษตรกร ผลการวิจัยพบว่า 1) พื้นที่ตำบลลำพานมีระบบชลประทานจากเขื่อนลำปาว ส่วนใหญ่มีการทำนาปีละสองครั้ง มีการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชร่วมกับปุ๋ยเคมีอย่างแพร่หลาย สารเคมีกำจัดศัตรูพืชส่วนใหญ่ที่เกษตรกรใช้ ได้แก่ โพลิดอน พอส ไกลโฟเสท ยูเอน แลนเนทเชฟวิน2) ผลการสำรวจการปนเปื้อนสารกำจัดศัตรูพืชจากการสุ่มตัวอย่างทั้งหมด 126 ตัวอย่าง แบ่งเป็นน้ำ 44 ตัวอย่าง ดิน 41 ตัวอย่าง และตะกอนดิน 41 ตัวอย่าง ผลการตรวจสอบการปนเปื้อนทั้งหมดแสดงผลบวกด้วยวิธีจีทีร้อยละ 53.2 หรือ 67 ตัวอย่าง แสดงผลลบรอยละ 46.8 หรือ 59 ตัวอย่าง ตัวอย่างที่เกิดผลบวกมากที่สุดคือจากตะกอนดินร้อยละ 75.6 ตัวอย่าง ดินเกิดผลบวกร้อยละ 56.1 และตัวอย่างน้ำเกิดผลบวกร้อยละ 29.5 3) ผลการศึกษาแนวทางการลดการใช้สารเคมีทางการเกษตร โดยเกษตรกรคือ ควรมีการตั้งกลุ่มปุ๋ยหมักชีวภาพในชุมชน โดยหน่วยงานภาครัฐให้การสนับสนุนด้านวัสดุอุปกรณ์ งบประมาณ จัดหาวิทยากรมาอบรมการทำยาฆ่าแมลงที่สกัดจากพืช ใช้ปุ๋ยเคมีหรือสารเคมีเฉพาะบริเวณที่พืชไม่เจริญงอกงาม หรือเลือกเฉพาะใช้ในฤดูแล้ง แนวทางที่เหมาะสมควรเริ่มจากใช้ปุ๋ยชีวภาพร่วมกับปุ๋ยเคมี จากนั้นจึงค่อยๆ เพิ่มการใช้สารจากชีวภาพให้มากขึ้น และควรควบคู่ไปกับการอนุรักษ์ดิน เช่น ควรมีการตัดตอฟาง และปล่อยน้ำเข้านา ใช้จุลินทรีย์หมักย่อยฟางข้าว และไถกลบเพื่อรักษาความอุดมสมบูรณ์ของดิน ข้อเสนอแนะ คือหน่วยงานภาครัฐ สถาบันการศึกษา และผู้นำชุมชน และเกษตรกรควรมีการร่วมมือ ใช้การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม หาวิธีการทำให้เกษตรกรเปลี่ยนทัศนคติและพฤติกรรมหันมาใช้สารจากชีวภาพให้มากขึ้น

คำสำคัญ