ถอดบทเรียนอุทกภัยจากพายุโพดุล กรณีศึกษา อำเภอบ้านไผ่ จังหวัดขอนแก่น
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
บทคัดย่อการบริหารจัดการน้ำและภัยพิบัติทางอุทกวิทยาจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องอาศัยความร่วมมือของทุกภาคส่วนโดยเฉพาะในระดับท้องถิ่น เพื่อประสานรับกับการบริหารจัดการน้ำของภาครัฐ โดยอาศัยข้อมูลพื้นฐานจากการวิจัย งานวิจัยนี้ได้ยกเอากรณีศึกษาของอุทกภัยครั้งใหญ่ในพื้นที่อำเภอบ้านไผ่ จังหวัดขอนแก่น จากพายุโพดุล ในปี 2562 มาเป็นกรณีศึกษา เพื่อการถอดบทเรียนอุทกภัย ศึกษาการเปลี่ยนแปลงทางธรณีสัณฐานของพื้นที่ พัฒนาแผนที่พื้นที่เสี่ยงอุทกภัย รวมถึงวิเคราะห์แนวทางการบริหารความเสี่ยงจากอุทกภัยเพื่อการบริหารจัดการน้ำที่ยั่งยืนของพื้นที่ในระดับท้องถิ่น จากการศึกษาพบว่าอุทกภัยจากพายุโพดุลในพื้นที่การศึกษาเกิดจากมวลน้ำสะสมจากต้นน้ำที่ไหลจากทางทิศตะวันออกและตะวันออกเฉียงใต้ของพื้นที่การศึกษาที่เกิดจากฝนตกหนักในรอบ 30 ปี ไหลผ่านพื้นที่ตัวเมืองของอำเภอบ้านไผ่ที่ลำน้ำมีลักษณะเป็นคอขวด ก่อให้เกิดการสะสมของมวลน้ำในรูปแบบน้ำท่วมขังในพื้นที่เทศบาลเมืองบ้านไผ่ และโดยรอบ ก่อนจะระบายสู่แก่งละว้า และแม่น้ำชีตามลำดับ สร้างความเสียหายครั้งใหญ่ต่อพื้นที่อำเภอบ้านไผ่ จังหวัดขอนแก่น เมื่อวิเคราะห์ลักษณะธรณีสัณฐานและการใช้ประโยชน์ที่ดินของพื้นที่การศึกษาพบว่า ในปี 2542 ถึง ปี 2562 พบการเปลี่ยนแปลงของธรณีสันฐานที่ตอบสนองต่อการใช้ประโยชน์ที่ดินโดยเฉพาะอย่างยิ่งการเพิ่มขึ้นของพื้นที่เมืองมากกว่าร้อยละ 94 ซึ่งก่อให้เกิดรูปแบบของทางน้ำที่มีความหนาแน่นกระจายทั่วพื้นที่ เอื้ออำนวยต่อการเกิดน้ำท่วมขัง จากการรวบรวมข้อมูลปัจจัยทางกายภาพที่ก่อให้เกิดอุทกภัย ทำให้สามารถพัฒนาแผนที่พื้นที่เสี่ยงอุทกภัยจากการวิเคราะห์ลำดับชั้นใน 2 ประเภท ได้แก่ อุทกภัยน้ำท่วมขัง และอุทกภัยน้ำล้นตลิ่ง ซึ่งในพื้นที่อำเภอบ้านไผ่ พบพื้นที่ความเสี่ยงมาก-สูงสุด ร้อยละ 38.81 และ 41.35 ของอุทกภัยน้ำท่วมขัง และอุทกภัยน้ำล้นตลิ่ง ตามลำดับ ผังน้ำอย่างละเอียดของพื้นที่การศึกษาได้ถูกสร้างขึ้นจากการออกภาคสนามและวิเคราะห์ภาพถ่ายจากดาวเทียม เพื่อการสำรวจเส้นทางน้ำการไหลของน้ำผ่านลำน้ำในพื้นที่อำเภอบ้านไผ่อย่างละเอียด เมื่อประมวลผลการวิจัยแบบบูรณาการทำให้ได้มาซึ่งแผนการจัดการความเสี่ยงอุทกภัยเพื่อการจัดการลุ่มน้ำอย่างยั่งยืน อันประกอบด้วย 1) แนวทางการป้องกันความเสี่ยงต่ออุทกภัยผ่านแผนที่แนวทางการอพยพผู้คนในกรณีการเกิดอุทกภัย 2) การป้องกันน้ำท่วม ผ่านโครงการแนะนำที่ควรดำเนินการในอนาคต ได้แก่ การสำรวจเสถียรภาพของอ่างเก็บน้ำและทำนบกั้นน้ำ และการสำรวจศักยภาพการรับน้ำของพื้นที่อย่างละเอียด 3) การบรรเทาอุทกภัย ผ่านการพัฒนาแผนที่พื้นที่ที่มีศักยภาพเป็นพื้นที่รับน้ำ (แก้มลิง) และแผนที่พื้นที่ศักยภาพเพื่อการเติมน้ำสู่ชั้นน้ำใต้ดิน โดยเฉพาะอย่างยิ่งบริเวณต้นน้ำ เพื่อการบรรเทาอุทกภัยและการกักเก็บน้ำเพื่อฤดูแล้ง 4) การรับมืออุทกภัย ผ่านแผนที่พื้นที่เสี่ยงอุทกภัย และแผนโครงการแนะนำในอนาคต ได้แก่ แนวทางการสร้างระบบตรวจวัดระดับน้ำที่เชื่อมโยงกับเครือข่ายการวัดระดับน้ำในลุ่มน้ำชี เพื่อการคำนวณปริมาณน้ำกักเก็บในต้นและและการระบายน้ำผ่านลำน้ำสู่แม่น้ำชี อีกทั้งยังได้ถ่ายทอดองค์ความรู้จากงานวิจัยและแลกเปลี่ยนแนวการฟื้นฟูผลกระทบจากอุทกภัยของท้องถิ่น ผ่านผู้บริหาร องค์การบริหารส่วนท้องถิ่น และผู้นำชุมชนในพื้นที่อำเภอบ้านไผ่ จังหวัดขอนแก่น โดยงานวิจัยนี้ช่วยให้ชุมชนได้เห็นข้อมูลอย่างละเอียดของลักษณะทางกายภาพและอุทกวิทยาของท้องถิ่น รวมถึงได้แลกเปลี่ยนแนวทางการบริหารจัดการลุ่มน้ำ เพื่อลดภัยพิบัติที่จะเกิดขึ้นในท้องถิ่นได้ในอนาคต สามารถสร้างแนวทางการบริหารจัดการลุ่มน้ำของท้องถิ่นที่สามารถเชื่อมโยงกับแนวทางการบริหารจัดการน้ำของภาครัฐ เพิ่มตระหนักรู้และการมีส่วนร่วมของท้องถิ่น เป็นต้นแบบการถอดบทเรียนและบริหารจัดการน้ำของท้องถิ่นอย่างบูรณาการและยั่งยืนต่อไปคำสำคัญ การจัดการความเสี่ยงอุทกภัย, พายุโพดุล, อำเภอบ้านไผ่ จังหวัดขอนแก่น, แผนที่พื้นที่เสี่ยงอุทกภัย, การบริหารจัดการน้ำ, แผนผังทางน้ำ, แนวทางการจัดการความเสี่ยงอุทกภัย, การเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์ที่ดิน, ถอดบทเรียน