การถดถอยและการป้องกันการกัดเซาะตลิ่งคลองอู่ตะเภา จังหวัดสงขลา

บทคัดย่อ

การถดถอยของตลิ่งเป็นปัญหาที่เกิดขึ้นทั่วโลก ก่อให้เกิดการสูญเสียพื้นที่ริมตลิ่งและเกิดการทับถมของตะกอนล้าน้้า ส่งผลให้ล้าน้้าสูญเสียความสามารถในการระบายน้้า คลองอู่ตะเภาเป็นล้าน้้าหนึ่งที่ประสบปัญหาการถดถอยของตลิ่งมาเป็นเวลานาน เนื่องจากการวิจัยทางด้านการถดถอยของตลิ่งในประเทศไทยยังมีน้อย และเพื่อเป็นการสร้างองค์ความรู้ด้านการการถดถอยของตลิ่งคลองอู่ตะเภางานวิจัยครั้งนี้จึงมุ่งเน้นการศึกษาการถดถอยของตลิ่งคลองอู่ตะเภา จังหวัดสงขลา โดยวัตถุประสงค์ประกอบด้วย (1) ศึกษาคุณลักษณะของตลิ่ง (2) ประเมินการถดถอยของตลิ่งรวมถึงการสร้างแบบจ้าลองการถดถอยของตลิ่ง และ (3) ศึกษาวิธีป้องกันการกัดเซาะของตลิ่งคลองอู่ตะเภา การศึกษาคุณลักษณะของตลิ่งคลองอู่ตะเภาประกอบไปด้วย คุณสมบัติทางกายภาพ ทางธรณีเทคนิคและการกัดเซาะ การส้ารวจตลิ่งตลอดลุ่มน้้าพร้อมทั้งเก็บตัวอย่างดินริมตลิ่งเพื่อน้าไปทดสอบก้าลังรับแรงเฉือน เครื่องมือ Submerged jet device ถูกพัฒนาขึ้นและน้ามาทดสอบการกัดเซาะตลิ่งเพื่อหาค่าพารามิเตอร์การกัดเซาะของดินริมตลิ่ง ผลการศึกษาพบว่า คลองอู่ตะเภาประกอบไปด้วยตลิ่งทั้ง 3 ชนิดคือ ตลิ่งที่มีแรงยึดเหนี่ยว ตลิ่งที่ไม่มีแรงยึดเหนี่ยว และตลิ่งแบบผสม ค่าพารามิเตอร์การกัดเซาะของ ดินริมตลิ่งคลองอู่ตะเภาบริเวณกลางน้้าที่มีการถดถอยมีค่าอยู่ในช่วง 1.03-20.93 Pa และ 2.23-89.07 cm 3 /N.s ส้าหรับค่าหน่วยแรงวิกฤตและสัมประสิทธ์การกัดเซาะ ตามล้าดับ ซึ่งดินเหล่านี้สามารถจ้าแนก อยู่ในกลุ่มดินที่ง่ายต่อการกัดเซาะถึงกลุ่มดินที่ง่ายต่อการกัดเซาะสูง การประเมินพื้นที่และระยะการถดถอยจากภาพถ่ายทางอากาศในปี พ.ศ. 2545 2553 และ2559 ผลการประเมินพบว่า ในช่วงปี พ.ศ. 2545-2553 มีพื้นที่ถูกกัดเซาะและทับถมเท่ากับ 626.81 และ131.84 ไร่ ตามล้าดับ หรือมีการสูญเสียพื้นที่สุทธิประมาณ 494.97 ไร่ โดยในเขตอ้าเภอหาดใหญ่มีการสูญเสียพื้นที่เนื่องจากการกัดเซาะของแนวตลิ่งมากที่สุด โดยมีพื้นที่การกัดเซาะประมาณ 14.83 ไร่ต่อ แนวตลิ่งยาว 1 กิโลเมตร ส้าหรับการประเมินการถดถอยของตลิ่ง 6 ต้าแหน่งในพื้นที่ลุ่มน้้าคลองอู่ตะเภาช่วงกลางน้้าที่มีการถดถอยสูง พบว่า ในช่วงปี 2545-2559 ระยะการถดถอยอยู่ในช่วงประมาณ 7.52-31.83 เมตร โดยมีค่าถดถดยเฉลี่ยเท่ากับ 17.21 เมตร แบบจ้าลองการถดถอยของตลิ่งคลองอู่ตะเภาถูกพัฒนาขึ้นโดยใช้โปรแกรม Bank Stability and Toe Erosion Model (BSTEM) และท้าการปรับเทียบโดยใช้ Lumped parameter (?) ผลการพัฒนาแบบจ้าลองการถดถอยพบว่า ระยะการถดถอยที่ค้านวณได้จาก BSTEM สอดคล้องกับระยะการถดถอยจากภาพถ่ายทางอากาศในปี 2545 2553 และ2559 ดังนั้นแบบจ้าลองที่พัฒนาขึ้นนี้สามารถน้าไปใช้ในการประเมินการถดถอยของตลิ่งอู่ตะเภาในอนาคตได้ ส้าหรับการศึกษาวิธีการป้องกันการกัดเซาะของตลิ่ง แปลงสาธิตได้ถูกออกแบบให้มีการป้องกันการกัดเซาะโดยใช้แผ่นยางพาราร่วมกับพืชยึดดิน แปลงสาธิตรวม 3 แปลงถูกก่อสร้างขึ้น ประกอบด้วยแปลงสาธิตที่ 1 ใช้แผ่นยางพาราร่วมกับการปลูกพืชเสริม แปลงที่ 2 ใช้แผ่นยางพาราร่วมกับปลูกหญ้าแฝกเสริม และแปลงที่ 3 ใช้แผ่นยางพาราอย่างเดียว การตรวจสอบประสิทธิภาพของแปลงสาธิตได้มีการ ส้ารวจหมุดติดตามการกัดเซาะตลอดช่วงระยะเวลา 10 เดือน ผลการติดตามการกัดเซาะของแปลงสาธิตพบว่า แปลงสาธิตทั้งสามไม่มีการกัดเซาะตลิ่งตลอดแนว ซึ่งในภาพรวมสามารถสรุปได้ว่า การปรับปรุงตลิ่งเพื่อป้องกันการกัดเซาะทั้งสามวิธีสามารถป้องกันการกัดเซาะได้อย่างมีประสิทธิภาพ

คำสำคัญ