การสร้าง ถ่ายทอด และใช้ประโยชน์องค์ความรู้เพื่อสนับสนุนการจัดการท่องเที่ยวเชิงธรณีวิทยาอย่างสร้างสรรค์และมีส่วนร่วมในจังหวัดแม่ฮ่องสอน

บทคัดย่อ

การจัดการท่องเที่ยวเชิงธรณีวิทยาอย่างสร้างสรรค์และมีส่วนร่วมในจังหวัดแม่ฮ่องสอน ครอบคลุม พื้นที่ศึกษาในอ าเภอปางมะผ้า 4 ชุมชน ได้แก่ ชุมชนบ้านถ้ าลอด ชุมชนบ้านจ่าโบ่ ชุมชนบ้านแม่ละนา และ ชุมชนบ้านไร่ มีวัตถุประสงค์เพื่อ ถอดบทเรียนการจัดการท่องเที่ยวเชิงธรณีวิทยาโดยชุมชน ส ารวจทัศนคติต่อ การจัดการท่องเที่ยว จัดท าแผนที่ศักยภาพมนุษย์เส้นทางการท่องเที่ยว และคู่มือการจัดการท่องเที่ยว เลือก ตัวอย่างแบบเจาะจงและแบบลูกโซ่ เก็บข้อมูลด้วยการวิจัยเอกสาร สัมภาษณ์เชิงลึก สังเกต และส ารวจด้วย แบบสอบถาม ผลการวิจัยหลักพบว่า 1) การจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนบ้านถ ้าลอด มีกลุ่มตะเกียง กลุ่มแพ กลุ่มโฮมสเตย์ และกลุ่มผลิตภัณฑ์ ใช้เฟซบุ๊กเป็นช่องทางหลักในการประชาสัมพันธ์การท่องเที่ยว จุดขายด้าน การท่องเที่ยวที่เด่นที่สุดคือ ถ้ าลอด ผลิตภัณฑ์ชุมชนคือ ปุ๋ยอินทรีย์มูลค้างคาว กลุ่มน าเที่ยวต้องการการอบรม เสริมความรู้ในเชิงวิทยาศาสตร์เกี่ยวกับถ้ า ทักษะการสื่อสารด้วยภาษาอังกฤษ ซึ่งสอดคล้องกับข้อเสนอของ นักท่องเที่ยว ชุมชนยังต้องการพัฒนาผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นและส่งเสริมการตลาด ปรับปรุงร้านค้าและสิ่งอ านวย ความสะดวก ประชาสัมพันธ์และเชื่อมโยงเครือข่ายการท่องเที่ยว และปรับเปลี่ยนจากการใช้ตะเกียงน้ ามันก๊าด เป็นหลอดไฟรูปแบบอื่น 2) การจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนบ้านจ่าโบ่ มีทั้งส่วนที่ท าท่องเที่ยวแบบรวมกลุ่ม และแบบอิสระ ช่องทางหลักในการประชาสัมพันธ์การท่องเที่ยวคือ เฟซบุ๊ก มีการเชื่อมโยงเครือข่ายกลุ่ม ท่องเที่ยวในพื้นที่ใกล้เคียง ผลิตภัณฑ์ชุมชนที่ขึ้นชื่อ คือ น้ าพริกสไตล์ชนเผ่า มีจุดชมวิวที่สวยงาม ถ้ าผีแมน และวิถีชนเผ่ามูเซอ ชุมชนอยากพัฒนาทักษะการขายสินค้า เพิ่มการประชาสัมพันธ์กิจกรรมท่องเที่ยว ขณะที่ นักท่องเที่ยวเสนอให้กลุ่มน าเที่ยวให้ความรู้เกี่ยวกับแหล่งท่องเที่ยวเพิ่มขึ้น เพิ่มที่จอดรถและจัดเป็นสัดส่วน มี ช่องทางการจองห้องพักอย่างเป็นระบบและเข้าถึงได้ง่าย 3) การจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนบ้านแม่ละนา มี ฝ่ายโฮมสเตย์และฝ่ายมัคคุเทศก์ ช่องทางหลักในการประชาสัมพันธ์การท่องเที่ยวคือ แผ่นพับ อบต.ปางมะผ้า จุดท่องเที่ยวที่โดดเด่นที่สุดคือ ถ้ าแม่ละนา มีชาท้องถิ่นเป็นผลิตภัณฑ์ชุมชนที่ขึ้นชื่อ ชุมชนอยากให้มีคนรุ่น ใหม่เข้ามาสืบสานการจัดการท่องเที่ยว มีการประชาสัมพันธ์แหล่งท่องเที่ยวเพิ่มขึ้น ส่วนนักท่องเที่ยวเสนอให้ คนน าเที่ยวให้ความรู้เกี่ยวกับแหล่งท่องเที่ยวเพิ่มขึ้น พัฒนาจุดเด่นของชุมชนให้เป็นที่รู้จักมากขึ้น ออกแบบ กิจกรรมการท่องเที่ยวเพิ่มขึ้น 4) การจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนบ้านไร่จุดท่องเที่ยวที่โดดเด่นคือ เพิงผาบ้าน ไร่ ถ้ าพุทโธ จุดชมวิว มีถั่วลายเสือเป็นผลิตภัณฑ์โดดเด่น ชุมชนอยากพัฒนากลุ่มจัดการท่องเที่ยวให้เข้มแข็ง ขึ้น พัฒนาเรื่องเกษตรอินทรีย์ให้เป็นจุดเด่นด้านการท่องเที่ยว มีการประชาสัมพันธ์การท่องเที่ยวมากขึ้น ส่วน นักท่องเที่ยวเสนอให้เพิ่มกิจกรรมการท่องเที่ยวเพิ่มขึ้น 5) แนวทางที่เหมาะสมต่อการพัฒนาศักยภาพการ จัดการท่องเที่ยวเชิงธรณีวิทยาโดยชุมชน คือ จัดอบรมเชิงปฏิบัติการ และท าคู่มือฉบับชาวบ้านเพื่อส่งเสริม ความรู้เชิงวิชาการด้านแหล่งท่องเที่ยว เทคนิคการเล่าเรื่อง การสร้างกิจกรรมท่องเที่ยวที่หลากหลาย 6) ปัจจัยส้าคัญที่ส่งผลต่อการพัฒนาศักยภาพการจัดการท่องเที่ยวมีทั้งปัจจัยภายในและภายนอก ปัจจัยภายใน คือ มีคนรุ่นใหม่สานต่อการท่องเที่ยว การแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างกลุ่ม และ จุดเด่นของแหล่งท่องเที่ยว/ ชุมชน ปัจจัยภายนอกคือ การสนับสนุนเชิงวิชาการจากองค์กรที่เกี่ยวกับการท่องเที่ยว งบประมาณ สิ่งอ านวย ความสะดวกและโครงสร้างพื้นฐาน และการประชาสัมพันธ์การท่องเที่ยวอย่างเหมาะสม พฤติกรรม/ความ ต้องการของนักท่องเที่ยว และนโยบายจากภาครัฐ 7) แผนที่ศักยภาพมนุษย์เส้นทางการท่องเที่ยวฯ และคู่มือ การจัดการท่องเที่ยวเชิงธรณีวิทยาอย่างสร้างสรรค์และปลอดภัย เป็นเครื่องมือส าคัญช่วยให้ชุมชนเห็น ศักยภาพและโอกาสในการพัฒนาการจัดการท่องเที่ยว 8) ประเด็นส้าคัญที่ควรเสริมศักยภาพกลุ่มจัดการ ท่องเที่ยวโดยชุมชน ได้แก่ (1) บุคลากรจัดการท่องเที่ยว โดยเฉพาะความรู้เชิงวิทยาศาสตร์ด้านธรณีวิทยาใน การสื่อความหมายแหล่งท่องเที่ยว การสื่อสารภาษาอังกฤษเพื่อการท่องเที่ยว และการหาคนรุ่นใหม่สานต่อ จัดการท่องเที่ยว (2) กลุ่ม/เครือข่าย/สถาบัน ควรแลกเปลี่ยนเรียนรู้กันอย่างต่อเนื่องตามความสะดวก (3) ทุน ทางวัฒนธรรม ควรสร้างการรับรู้ของนักท่องเที่ยวเพิ่มขึ้น (4) ทุนทรัพยากรธรรมชาติควรให้ความส าคัญกับ ศักยภาพการรองรับนักท่องเที่ยว และการฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติ (5) ทุนทางการเงิน คือ กองทุนของกลุ่ม และงบประมาณสนับสนุนจากหน่วยงานต่างๆ (6) สิ่งอ านวยความสะดวก คือ โครงสร้างพื้นฐาน การส่งเสริม การท่องเที่ยว และ เทคโนโลยีเพื่อน าเสนอข้อมูลความรู้เกี่ยวกับแหล่งท่องเที่ยวและการให้บริการ การวิจัยนี้มี ข้อเสนอแนะส้าคัญคือ (1) ใช้การสื่อสารแบบมีส่วนร่วมเพื่อการจัดการท่องเที่ยวเชิงธรณีวิทยาโดยชุมชน (2) ประชาสัมพันธ์การท่องเที่ยวโดยมีหน่วยงานภาครัฐในส่วนกลางและท้องถิ่นด้านการท่องเที่ยวเป็นแกนหลัก และเชื่อมโยงข้อมูล (3) หาคนรุ่นใหม่สานต่อการจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนผ่านโครงการทุนส่งเสริมบัณฑิตคืน ถิ่น จัดการเรียนรู้หลักสูตรท้องถิ่นอย่างต่อเนื่องตามการเรียนรู้ของแต่ละช่วงวัย เรียนรู้เชิงปฏิบัติการจริงจาก กลุ่มจัดการท่องเที่ยวในชุมชน และส่งเสริมทักษะการเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์ท้องถิ่น (4) การวิจัยในอนาคตควร เน้นการพัฒนาการท่องเที่ยวเสมือนจริงผ่านระบบออนไลน์การสื่อสารความรู้เชิงวิทยาศาสตร์เพื่อสนับสนุน การท่องเที่ยวถ้ าอย่างปลอดภัยและสร้างสรรค์ด้วยรูปแบบการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมบนฐานวิถี ชีวิตของคนในชุมชน

คำสำคัญ