หมอธรรม : การผสมกลมกลืนทางวัฒนธรรมบนพื้นฐานความเชื่อ ประเพณี วัฒนธรรม
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
การวิจัยครั้งนี้มุ่งศึกษาสภาพทั่วไปของวัฒนธรรม ความเชื่อ กระบวนการผสมกลมกลืนทางวัฒนธรรมและการปรับตัวทางวัฒนธรรมของหมอธรรมในพื้นที่จังหวัดสุรินทร์ โดยการใช้ระเบียบวิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) จากการวิจัยเชิงเอกสาร (Documentary Research) และการสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลสำคัญ (Key Informants) โดยทำการเลือกกรณีศึกษา (Case Study) จากกลุ่มเป้าหมายที่เป็นกลุ่มตัวอย่างเพื่อให้เป็นไปตามวัตถุประสงค์ที่ต้องการ จำแนกกลุ่มเป้าหมายเป็นจำนวน ๕ กลุ่ม ประกอบด้วย ๑) กลุ่มหมอธรรม ๒) กลุ่มลูกศิษย์หมอธรรม ที่รับการสืบทอดวิชาจากหมอธรรม ๓) กลุ่มบุคคลที่เข้ารับการรักษาจากหมอธรรม ๔) กลุ่มผู้นำชุมชนที่เป็นทางการและไม่เป็นทางการ และ ๕) กลุ่มนักวิชาการ ซึ่งมีพื้นที่ดำเนินการวิจัย จำนวน ๓ พื้นที่ ประกอบด้วย ๑) บ้านลันแต้ ตำบลเทพรักษา อำเภอสังขะ จังหวัดสุรินทร์ ๒) บ้านตาพราหมณ์ ตำบลเทพรักษา อำเภอสังขะ จังหวัดสุรินทร์ และ ๓) บ้านภูมิโพธิ์ ตำบลตม อำเภอสังขะ จังหวัดสุรินทร์ ผลการวิจัย พบว่า สถานภาพและบทบาทของการเป็นหมอธรรม มีเหตุจูงใจสำคัญในการเป็นหมอธรรม คือ ผู้ที่เป็นหมอธรรมเกิดอาการป่วยและพบวิธีรักษาตนเองให้หาย จึงเกิดความศรัทธาและนำวิธีการรักษาดังกล่าวรักษาผู้อื่นเรื่อยมา รวมถึงมีบุคคลในครอบครัวเคยเป็นหมอธรรมมาก่อนส่งผลให้เกิดความสนใจที่จะศึกษาจึงได้รับการถ่ายทอดสืบต่อโดยมุ่งหวังที่จะอยากช่วยเหลือผู้อื่น ดังนั้นผู้เป็นหมอธรรมโดยส่วนใหญ่นั้นมักจะได้รับความรู้ในการรักษาโรคโดยการถ่ายทอดจากครูที่เป็นหมอธรรม และหลังจากที่ได้รับการถ่ายทอดวิชาความรู้จากครูหรือบางคราวเรียกว่าครูใหญ่หรือบรมครู ก็จะมีการศึกษาค้นคว้าความรู้เพิ่มเติมด้วยตนเองเพื่อให้ให้ได้วิธีการรักษาที่เหมาะสมกับสถานการณ์ ในขั้นตอนของการถ่ายทอดนั้นมักมีการบันทึกองค์ความรู้ทางด้านการรักษาไว้ในตำราที่มีคุณค่าและจะมีการเก็บรักษาอย่างดี มีการท่องจำจนขึ้นใจ โดยลักษณะของเนื้อหาคำสอนในตำรามีความเป็นลักษณะเฉพาะพิเศษว่าด้วยเรื่องของวิธีการรักษาตามลำดับขั้นตอน ขั้นตอนพิธีกรรม องค์ประกอบของเซ่น ข้อปฏิบัติในลักษณะต่าง ๆ การประกอบพิธีของหมอธรรมมักจะมีดนตรีพื้นบ้านเข้ามากำกับจังหวะ เพื่อให้สัมพันธ์กับการรักษาทางด้านอารมณ์ เพิ่มการโน้มน้าวจิตใจให้หายจากอาการเจ็บป่วย ก่อให้เกิดกำลังใจที่ดีขึ้นและส่งผลให้อาการเจ็บป่วยที่เป็นอยู่ดีขึ้น ซึ่งการดำรงชีวิตของประชาชนในเขตอีสานตอนล่างเช่นในพื้นที่จังหวัดสุรินทร์ยังคงให้ความสำคัญและมีการพึ่งพาอาศัยพิธีกรรมหมอธรรมสะท้อนถึงการผสมกลมกลืนทางวัฒนธรรมบนพื้นฐานความเชื่อ ประเพณี วัฒนธรรมเป็นอย่างดี นอกจากนี้การประกอบพิธีกรรมของหมอธรรมยังคงพบว่า มีเหตุแห่งความศรัทธา ความเชื่อในหลักธรรมตามคำสอนของพุทธศาสนาด้วย เช่น หลักของการประกอบกรรมดี การให้ทาน การรักษาศีล แสดงให้เห็นถึงภาพรวมของพิธีกรรมที่สอดคล้องกับบริบทและวิถีชีวิตได้เป็นอย่างดีควบคู่กับการประกอบพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนาซึ่งเป็นความศรัทธาของคนในพื้นที่และขณะเดียวกันการรักษาของหมอธรรมยังสามารถให้ผู้ที่เจ็บป่วยได้รับการรักษาควบคู่กับการรักษาแผนปัจจุบันได้ด้วย ปัจจุบันหมอธรรมส่วนใหญ่จะเป็นผู้อาวุโสที่มีภูมิความรู้และมีความรักความผูกพันต่อพิธีกรรมดังกล่าวและปรารถนาที่จะส่งต่อองค์ความรู้ต้องการให้ศิษย์รู้จักรักและหวงแหนช่วยกันทำนุบำรุงศาสตร์แห่งหมอธรรมให้คงอยู่ต่อไป เพราะว่าเป็นอีกหนึ่งวิธีที่ช่วยเหลือผู้เจ็บป่วยที่วิทยาศาสตร์รักษาไม่หายให้เกิดความหวังและมีกำลังใจ ในปัจจุบันนอกจากหมอธรรมจะมีบทบาทในการช่วยปัดเป่ารักษาอาการเจ็บป่วยแล้ว ยังมีบทบาทสำคัญในพิธีกรรมต่าง ๆ ในชุมชน อาทิ การเรียกขวัญ หรือการยกศาลปู่ตา การเสี่ยงทำนาย การแก้เคราะห์ซึ่งขั้นตอนพิธีกรรมเป็นการบูรณาการความเชื่อ ประเพณี วัฒนธรรม สอดคล้องกับวิถีชีวิตท้องถิ่นภายใต้หลักศีลธรรมส่งผลให้คนในชุมชนอยู่ด้วยกันอย่างมีความสุข สันติภายใต้ครรลองแห่งธรรม จึงนับว่าเป็นศาสตร์ที่ช่วยสร้างขวัญและกำลังใจในการทำงานและการใช้ชีวิตที่ราบรื่นได้เป็นอย่างดี จากการศึกษาวิจัยยังคงค้นพบว่า ภายใต้กระแสโลกาภิวัตน์ สังคมวัฒนธรรมชุมชนได้รับผลกระทบต่อการเปลี่ยนแปลงดังกล่าวจึงมีจำเป็นอย่างยิ่งที่ต้องเร่งแสวงหาแนวทางที่ส่งเสริมให้ชุมชนเห็นความสำคัญและเห็นคุณค่าของของธรรมซึ่งเป็นอีกหนึ่งวัฒนธรรมสำคัญภายในชุมชนไม่ให้สูญหายไป หมอธรรมเกิดจากการบูรณาการทุนทางสังคมบนพื้นฐานความเชื่อ ประเพณี วัฒนธรรมถือว่าเป็นภูมิปัญญาของชุมชนท้องถิ่นที่สามารถนำมาพัฒนาศักยภาพและความเข้มแข็งแก่ชุมชนอย่างยั่งยืนได้ ดังนั้นทุกภาคส่วนต้องมีส่วนสำคัญให้ความร่วมมือในการอนุรักษ์ส่งเสริมและปรับรูปแบบการทำงานให้สอดรับกับความเชื่อดังกล่าวเพื่อให้พิธีกรรมที่ทรงคุณค่าให้คงอยู่เป็นมรดกที่สำคัญทางวัฒนธรรมควบคู่กับชุมชนตลอดไป โดยเฉพาะองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ควรเข้ามามีบทบาทสำคัญโดยการจัดทำประชาคมและมีนโยบายให้หมอธรรมได้รับการรับรองขึ้นทะเบียนและทำพิธีกรรมอย่างถูกต้อง และสุดท้ายในส่วนของสถาบันการศึกษาควรรวบรวมองค์ความรู้ให้เป็นระบบและมีมาตรฐานเพื่อเป็นแหล่งสืบค้นที่สำคัญให้กับชุมชนต่อไป