รูปแบบการพัฒนาคุณภาพชีวิตโดยใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นของกลุ่มชาติพันธุ์กูยในเขตอีสานตอนล่าง

บทคัดย่อ

การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษารูปแบบการพัฒนาคุณภาพชีวิตโดยใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นของกลุ่มชาติพันธุ์กูยในเขตอีสานตอนล่าง กลุ่มประชากรที่ใช้ในการวิจัยครั้งนี้เป็นชาวกูยตำบลสำโรงทาบ อำเภอสำโรงทาบ จังหวัดสุรินทร์ และชาวกูยตำบลกู่ อำเภอปรางค์กู่ จังหวัดศรีสะเกษ ประกอบด้วยผู้นำอย่างเป็นทางการ ผู้นำไม่เป็นทางการ ผู้นำด้านพิธีกรรม ผู้นำทางศาสนา ผู้นำด้านวัฒนธรรมและประชาชนในพื้นที่เป้าหมาย การเก็บข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึก การสนทนากลุ่มย่อย การสังเกตอย่างเป็นทางการและไม่เป็นทางการ เมื่อได้ข้อมูลมาแล้วผู้ศึกษาได้ตรวจสอบความถูกต้องและครบถ้วนของข้อมูล และนำข้อมูลมาวิเคราะห์ด้วยการบรรยายพรรณนา จากการศึกษาพบว่า ชาวกูยมีความเชื่อในวิญญาณบรรพบุรุษและศาสนาพุทธผสมกัน ก่อให้เกิดภูมิปัญญาในด้านต่างๆ ที่สืบทอดกันมาเป็นเวลานาน รูปแบบการพัฒนาคุณภาพชีวิตโดยใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นของชาวกูยเป็นการพัฒนาคุณภาพชีวิตโดยใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นของชาวตนเอง เป็นการดำรงชีวิตในระดับที่เหมาะสมตามความจำเป็นพื้นฐานในสังคม การมีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีทั้งทางร่างกาย จิตใจ สังคม สิ่งแวดล้อมและสติปัญญา คุณภาพชีวิตในด้านร่างกาย เป็นการให้ความสำคัญกับสุขภาพ การรับประทานอาหาร การรักษาโรคและเครื่องนุ่งห่ม อาหารของชาวกูยมีความหลากหลายตามธรรมชาติ เป็นการนำวัตถุดิบที่หาได้ในท้องถิ่นมาประกอบเป็นอาหาร ไม่ใช้สารปรุงแต่งกลิ่นและรส แต่อาศัยรสชาติจากธรรมชาติ รับประทานเนื้อสัตว์แต่น้อยเพราะเป็นอาหารที่ย่อยยากและหายาก และถือว่าอาหารถือเป็นยารักษาอายุให้ยืนยาวได้ เครื่องนุ่งห่มที่ทอเองและใส่สบายเหมาะกับฤดูกาล ภูมิปัญญาการรักษาสุขภาพอนามัยของชาวกูยเป็นการรักษาแบบองค์รวม คือการรักษาวิธีธรรมชาติหรือการรักษาแบบหมอพื้นบ้าน ตัวยารักษาเป็นพืชสัตว์สมุนไพรในท้องถิ่น คุณภาพชีวิตด้านสิ่งแวดล้อม บรรพบุรุษของชาวกูยอยู่กับป่าเขามาเป็นระยะเวลานาน ชาวกูยจึงได้ชื่อว่าเป็นผู้รักในธรรมชาติ วิถีชีวิตที่เรียบง่ายสอดคล้องกับธรรมชาติ การสร้างที่อยู่อาศัยของชาวกูย จะคำนึงถึงประโยชน์ใช้สอยเป็นสำคัญ จึงสร้างโดยยกใต้ถุนสูง บริเวณใต้ถุนบ้านจะแบ่งพื้นที่ใช้งานออกเป็นสัดส่วนเพื่อทอผ้าและเลี้ยงสัตว์ คุณภาพชีวิตทางจิตใจของชาวกูยเชื่อมโยงกับความเชื่อในวิญญาณบรรพบุรุษ การประกอบพิธีกรรมต่างๆ จึงต้องยึดถือการเซ่นไหว้ผีบรรพบุรุษก่อนทุกครั้งไป ชาวกูยเชื่อว่าวิญญาณเหล่านั้นยังคงสถิตวนเวียนอยู่ใกล้ๆ ลูกหลานไม่ทอดทิ้งไปไหนจะคอยดูแลปกปักรักษาอำนวยโชค อำนวยความปลอดภัยให้ลูกหลานที่กระทำความดี พิธีกรรมของชาวกูยจึงแฝงไว้ด้วยการสร้างคุณภาพชีวิตให้แก่บุคคลและสังคมของชาวกูยในด้านจิตใจซึ่งประกอบด้วยความรู้สึก จิตใจ สมาธิ และภาวะทางด้านอารมณ์ที่บ่งบอกถึงความสามารถในการเผชิญปัญหาต่างๆ ที่เกิดขึ้น จึงทำให้สังคมของชาวกูยมีความอบอุ่นและมั่นคงทางจิตใจแก่สมาชิกในสังคมอย่างดี คุณภาพชีวิตด้านสังคมของชาวกูย ชุมชนชาวกูยส่วนใหญ่จะเป็นสังคมขนาดเล็กไม่มีความซับซ้อน เคร่งครัดในจารีตประเพณีและมีศีลธรรมเป็นแบบแผนดำเนินชีวิต ชาวกูยในแต่ละชุมชนส่วนใหญ่เป็นเครือญาติเดียวกันทั้งหมู่บ้าน โคตรคือผู้นำสายตระกูลที่สูงอายุ เป็นผู้นำพิธีกรรม สร้างความพึงพอใจ ความต้องการของชุมชนทั้งพิธีกรรมที่เกี่ยวกับชีวิต การแก้ปัญหาความขัดแย้ง การต่อรองกับคนภายนอกชุมชนหรือกิจกรรมที่เกี่ยวกับเกษตรกรรม ก่อให้เกิดความมั่นใจแก่ผู้คนในชุมชน สังคมวัฒนธรรมของชาวกูยเป็นลักษณะสังคมปิด มีเรื่องเกิดขึ้นที่ไหนกับใครไม่ว่าเรื่องร้ายเรื่องดีจะรับรู้กันอย่างรวดเร็ว ชาวกูยโดยทั่วไปเชื่อในผู้นำสูง มีระเบียบวินัยเคารพกฎหมายบ้านเมือง ไม่เอาเปรียบผู้อื่น ไม่เบียดเบียนกัน ซื่อสัตย์รักใคร่ปรองดองกัน เคารพอยู่ในโอวาทของผู้อาวุโส คุณภาพชีวิตด้านสติปัญญาของชาวกูยเป็นความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับโลก ชีวิตและชุมชน การศึกษา การประกอบอาชีพ ความสามารถในการปกป้องและแก้ไขปัญหาต่าง ๆ ของตัวเอง ครอบครัวและชุมชน เป็นการใช้ภูมิปัญญาและความรู้ต่างๆ ที่สัมพันธ์กับการดำรงชีวิตของคนในชุมชน ได้แก่การทำมาหากิน การใช้ชีวิตประจำวัน บ้านเรือนที่อยู่อาศัย เครื่องนุ่งห่ม อาหาร ยารักษาโรค ภูมิปัญญาเหล่านี้เป็นบ่อเกิดของคุณภาพชีวิตของบุคคลและสังคม ซึ่งถูกถ่ายทอดออกมาเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวเชื่อมโยงคนในชุมชนเอาไว้ด้วยกัน การมีส่วนร่วมของสมาชิกเป็นเครื่องมือที่สำคัญในการควบคุมให้คนปฏิบัติต่อสิ่งต่างๆ ในขอบเขตที่พอดี ไม่ตึงหรือหย่อนเกินไป ทำให้คนในชุมชนมีคุณภาพชีวิตที่ดี ทำให้วิถีชีวิตในชุมชนดำรงอยู่ได้ด้วยความสุข รูปแบบการพัฒนาคุณภาพชีวิตตามภูมิปัญญาของกลุ่มชาติพันธุ์กูยมีลักษณะเป็นกระบวนการและเป็นเชิงบูรณาการ คือค่อยเป็นค่อยไป จากง่ายไปหายาก จากสิ่งที่หยาบไปสู่สิ่งที่ละเอียด จากสิ่งที่สัมผัสได้สูงขึ้นไปถึงสิ่งที่สัมผัสไม่ได้คือจิตใจและปัญญา เป็นการพัฒนาคุณภาพชีวิตแบบองค์รวมเพราะครอบคลุมถึง กาย จิตใจและอารมณ์ สิ่งแวดล้อม สังคมและปัญญา

คำสำคัญ