การค้นหามิติร่วมทางวัฒนธรรมและองค์ประกอบละครโทรทัศน์เชิงพาณิชย์เพื่อการพัฒนาวัฒนธรรมบันเทิงไทยสู่อาเซียน

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้เป็นการสร้างทฤษฎีฐานรากมิติร่วมทางวัฒนธรรมของกลุ่มประเทศอาเซียนและค้นหาองค์ประกอบละครโทรทัศน์สำหรับกลุ่มประเทศอาเซียน ดำเนินการวิจัยตามกระบวนการสร้างทฤษฎีจากข้อมูล ด้วยวิธีการวิจัยผสมวิธีทำการเก็บรวบรวมข้อมูลด้วยวิธีการสังเคราะห์งานวิจัย การวิเคราะห์เนื้อหา และการสำรวจความคิดเห็นด้วยแบบสอบถาม วัตถุประสงค์การวิจัยประกอบด้วย 1). เพื่อสร้างสมมติฐานชั่วคราว มิติร่วมทางวัฒนธรรมของกลุ่มประเทศอาเซียน และชุดมโนทัศน์แนวคิดเกี่ยวกับพล็อต เนื้อหาทางวัฒนธรรมที่จำเป็นต้องปรากฏในละครโทรทัศน์ที่เหมาะสมกับความต้องการของประเทศในกลุ่มประเทศอาเซียน 2). เพื่อพัฒนาทฤษฎีฐานรากมิติร่วมทางวัฒนธรรมของกลุ่มประเทศอาเซียน และ 3). เพื่อเสนอแนะแนวทางสำหรับการกำหนดพล็อต เนื้อหาทางวัฒนธรรมที่จำเป็นต้องปรากฏและองค์ประกอบเชิงพาณิชย์ของละครโทรทัศน์ที่เหมาะสมกับความต้องการของแต่ละประเทศในกลุ่มอาเซียน ประชากรและกลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการวิจัย ประกอบด้วย 6 ลักษณะดังนี้ 1). งานวิจัยที่ศึกษาภายใต้แนวคิดทฤษฎีมิติร่วมทางวัฒนธรรมของ Hofstede (1997) Schwartz (1994) Confucian Dynamism (1987) Trompenaars and Hampden-Turner (1998) และ Kluckholn and Strodtbeck (1961) จำนวน 50 เรื่อง 2). รายการ ‘เจาะลึกอาเซียน’ จำนวน 65 เรื่อง 3). รายการสารคดี ชุด ‘Beyond ASEAN สู่อนาคตประเทศอาเซียน’ จำนวน 13 ตอน 4). รายการบันเทิงชุด ‘รู้จักอาเซียนผ่านโลกบันเทิง’จำนวน 6 ตอน 5). งานวิจัยที่ผู้วิจัยได้ศึกษากับกลุ่มประเทศกัมพูชา ลาว เมียนมา เวียดนาม มาเลเซีย และอินโดนีเซีย’ และประเทศในแอฟริกา จำนวน 4 เรื่อง และ 6). กลุ่มคนที่เปิดรับละครโทรทัศน์ในกลุ่มประเทศอาเซียน จำนวน 4,110 คน เครื่องมือวิจัยหลัก คือ แบบสำรวจได้ทำการแปลเป็นภาษาของแต่ละประเทศ มีค่าความเชื่อมั่นสูงกว่า 0.853 ทำการวิเคราะห์ผลด้วยสถิติพรรณนา ทำการค้นหาและยืนยันการมีมิติร่วมด้วยสถิติการวิเคราะห์องค์ประกอบเชิงยืนยัน ทำการจัดกลุ่มประเทศที่มีพฤติกรรมคล้ายคลึงด้วยสถิติการวิเคราะห์กลุ่มและการวิเคราะห์จำแนก ผลการวิจัยแบ่งเป็น 3 ส่วน ดังนี้ ส่วนที่ 1. สมมติฐานชั่วคราว พบว่า ประเทศอาเซียนจัดแบ่งได้เป็น 3 กลุ่ม ส่วนชุดมโนทัศน์ของพล็อตประกอบด้วย 6 พล็อต คือ ศาสนา ผี วัยรุ่น ชีวิตในสังคม แนววิทยาศาสตร์และความขัดแย้ง และชุดมโนทัศน์ของเนื้อหาทางวัฒนธรรมไทย ประกอบด้วย 10 เรื่อง คือ ความเชื่อแบบไทย สิ่งทอและเครื่องประดับของไทย พืชพื้นบ้านของไทย การทำอาหารไทย การแสดงแบบไทย การพยากรณ์ของไทย คติชาวบ้านของไทย การศึกษาไทย การแต่งงานไทย และเรื่องการบำบัดโรคแบบไทย ผลการยืนยันสมมติฐานพบว่า กลุ่มประเทศอาเซียนสามารถจัดได้เป็น 3 มิติ เช่นเดียวกันกับสมมติฐานชั่วคราวแต่มีลักษณะและคำอธิบายแตกต่างกัน ส่วนพล็อตละครโทรทัศน์ พบว่า พล็อตวัยรุ่นเป็นที่นิยมมากที่สุด เนื้อหาที่เกี่ยวกับการศึกษาเป็นที่ต้องการมากที่สุด ส่วนองค์ประกอบเชิงพาณิชย์ที่ต้องการมากที่สุด คือ มีนักแสดงหน้าตาดี 2. ทฤษฎีฐานรากมิติร่วมทางวัฒนธรรมของกลุ่มประเทศอาเซียน ประกอบด้วย 3 มิติ โดยแต่ละมิติมีข้อเท็จจริงที่แสดงคุณลักษณะดังนี้ มิติที่ 1 : พฤติกรรมการเปิดรับข่าวสาร (เชิงรุก/เชิงรับ) มิติพฤติกรรมการเปิดรับข่าวสารเชิงรุก คือ ประชาชนมีลักษณะของการเปิดรับข้อมูลข่าวสารที่ตนเองสนใจ เพื่อสนับสนุนหรือเสริมข้อมูลเดิมที่ตนเองมีอยู่แล้ว เป็นข้อมูลจากทั้งในและต่างประเทศ มีการเปิดรับข่าวสารจากหลากหลายแหล่งข่าวทั้งที่เป็นสื่อดั้งเดิมและสื่อใหม่ สามารถเปิดรับข่าวสารที่เป็นภาษาต่างประเทศ มีการเปิดรับการโฆษณาประชาสัมพันธ์ นิยมข่าวสารที่เข้าใจง่ายและอ่านเรื่องที่ชอบหลายครั้ง ส่วนมิติพฤติกรรมการเปิดรับข่าวสารเชิงรับ คือ ประชาชนมีลักษณะของการเปิดรับข้อมูลข่าวสารในลักษณะที่ได้รับการกำหนดหรือคัดเลือกมาแล้วจากผู้อื่น ไม่นิยมทำการค้นหาข่าวสารเพิ่มเติม มีความพึงพอใจและเพียงพอต่อปริมาณและคุณภาพของข่าวสารที่ได้รับ มีการเปิดรับข่าวสารผ่านทางสื่อดั้งเดิมเป็นหลัก นิยมข่าวสารภาษาถิ่นมากกว่าภาษาต่างประเทศ มิติที่ 2 : การเปิดรับเนื้อหา (หลากหลาย/กรอบกำหนด) มิติการเปิดรับเนื้อหาที่หลากหลาย คือ ประชาชนมีลักษณะให้ความสนใจข่าวสารหรือเรื่องราวที่หลากหลาย แปลกใหม่ ดูทันสมัย แตกต่างจากวัฒนธรรมของตนเอง เป็นไปตามความต้องการของตนเองเป็นสำคัญ ส่วนมิติการเปิดรับเนื้อหาที่มีกรอบกำหนด คือ ประชาชนทั่วไปมีการเปิดรับข่าวสารเป็นไปตามธรรมชาติ เนื้อหาสร้างความสงบ ปรองดองของสังคม (ไม่ชอบความขัดแย้ง) หรือเรื่องราวที่มีความคล้ายคลึงหรือสอดคล้องไปกับวัฒนธรรมของตนเอง การเปิดรับสารคำนึงถึงกรอบของกฎหมาย หรือขนบธรรมเนียมของสังคมโดยรวม มิติที่ 3: การเปิดรับวัฒนธรรม (เปิดใจ/ยึดมั่นดั้งเดิม) มิติการเปิดใจรับวัฒนธรรมความแตกต่างทางวัฒนธรรม คือ ประชาชนทั่วไปมีการยอมรับวัฒนธรรมที่แตกต่างกับของตนเอง มีความเห็นว่าการรับวัฒนธรรมที่หลากหลายเป็นการรับนวัตกรรมอย่างหนึ่ง มีความพร้อมในการรับและเปลี่ยนแปลงตามวัฒนธรรมที่ตนเองชื่นชอบ ส่วนมิติความยึดมั่นในวัฒนธรรมดั้งเดิม คือ ประชาชนมีลักษณะยังไม่เปิดรับวัฒนธรรมจากต่างถิ่น คนทั่วไปมีความมั่นคงกับวัฒนธรรมของตนเอง และมีแนวคิดว่าการเข้ามาของวัฒนธรรมต่างชาติเป็นการทำลายวัฒนธรรมของตนเอง 3. ผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่าประเทศที่อยู่ในมิติร่วมเดียวกันต่างมีพฤติกรรมการเปิดรับข่าวสาร การเปิดรับพล็อต และความต้องการเนื้อหาทางวัฒนธรรมในละครโทรทัศน์ที่คล้ายกัน ดังนั้นละครโทรทัศน์ที่ประสบความสำเร็จในประเทศหนึ่ง ย่อมเป็นที่ต้องการของประเทศสมาชิกอื่นในมิติร่วมเดียวกัน หรือกล่าวอีกนัยหนึ่งก็คือ ละครโทรทัศน์ที่ประสบความสำเร็จในประเทศไทยก็คาดว่าจะเป็นที่ต้องการของประชาชนในประเทศที่อยู่ในมิติเดียวกันกับประเทศไทย เช่นกัน นอกจากนี้ผลการวิจัยยังได้ค้นพบ ‘นวัตกรรมของรูปแบบการวิจัยผสมวิธี’ ซึ่งมีความแตกต่างจากต้นแบบโดยในการวิจัยครั้งนี้เรียกว่า ‘วิธีการผสมรูปแบบการถ่ายโอนผลการวิจัย (‘transformative result mixed methods)’

คำสำคัญ