การถ่ายทอดภูมิปัญญาผ้าตีนจกไทเลยสู่กระบวนการเรียนรู้ทางนาฎศิลป์ในระดับอุดมศึกษา

บทคัดย่อ

<p> การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ 1)เพื่อศึกษาภูมิปัญญาผ้าตีนจกไทเลย จากผู้สูงอายุ ของชาวจังหวัดเลย 2)เพื่อสร้างและหาประสิทธิภาพของแผนบริหารการสอน เรื่องภูมิปัญญาผ้าตีนจกไทเลย สู่กระบวนการเรียนรู้ทางนาฏศิลป์ 3)เพื่อศึกษาผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนของนักศึกษา จากแผนบริหารการสอนที่พัฒนาขึ้น<strong> </strong>กลุ่มเป้าหมายเชิงคุณภาพ ได้แก่ กลุ่มตัวอย่างที่ถ่ายทอดกระบวนการทอผ้า คือผู้สูงอายุที่ทอผ้าตีนจก จำนวน 10 คน และครูผู้สอนนาฏศิลป์ในเขตจังหวัดเลย จำนวน 5 คน ส่วนกลุ่มตัวอย่าง ได้แก่ นักศึกษาชั้นปีที่ 2 จำนวน 35 คน ใช้วิธีการศึกษาวิเคราะห์ เอกสาร งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ใช้แบบสัมภาษณ์ แบบทดสอบ การหาคุณภาพและรับรองแผนบริหารการสอนโดยผู้เชี่ยวชาญ และการทดลองใช้แผนบริหารการสอน การวิเคราะห์ข้อมูลเชิงคุณภาพใช้วิธีวิเคราะห์เนื้อหา การวิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณใช้สถิติ ร้อยละ ค่าเฉลี่ยเลขคณิต ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน และการทดสอบค่าที (t-test dependent)</p> <p>ผลการวิจัยพบว่า</p> <p> 1. ผ้าตีนจก เป็นผ้าทอมือชนิดหนึ่งของชาวจังหวัดเลยที่ชาวบ้านแทบทุกหลังคาเรือนในจังหวัดเลย มีเก็บไว้จนถึงปัจจุบัน มีวัตถุประสงค์เพื่อนำไปต่อเป็นเชิงผ้าถุงที่เรียกว่า ตีนซิ่น และใช้เป็นผ้าสไบ และผ้าเบี่ยง ซึ่งแต่ละผืนจะมีลวดลายที่แตกต่างกันออกไป โดยผ้าเหล่านี้คนในครอบครัวเป็นผู้ทอเองทั้งหมด และได้รับมอบต่อกันมาจากรุ่นแม่ รุ่นยาย โดยบางคนได้รับการสอนให้ทอผ้าจกมาตั้งแต่สมัยยังเป็นเด็ก หรือบางคนเคยดูแม่หรือยายทอภายในบ้าน อย่างไรก็ดี การถ่ายทอดอาศัยความจำจากการปฏิบัติ ไม่ได้มีการจดบันทึกไว้เป็นลายลักษณ์อักษร และการเรียกชื่อลายผ้าต่างๆ เป็นการบอกต่อกันมา ภูมิปัญญาผ้าตีนจก คือ ความสามารถและทักษะของชาวบ้านบ้านก้างปลา อำเภอเมือง จังหวัดเลย เรื่องการทอผ้าตีนจก อันเกิดจากการสั่งสมประสบการณ์ที่ผ่านกระบวนการเรียนรู้ เลือกสรร ปรุงแต่ง พัฒนา และถ่ายทอดสืบต่อกันมา การถ่ายทอดภูมิปัญญาการทอผ้าพื้นบ้าน ชาวจังหวัดเลยสืบทอดต่อกันมารุ่นต่อรุ่น โดยการทอผ้าเป็นประเพณีของผู้หญิงที่สืบทอดกันมาช้านานเกือบทุกชุมชน อย่างไรก็ดี การถ่ายทอดภูมิปัญญาการทอผ้าในอดีต ส่วนใหญ่จะถ่ายทอดจากแม่สู่ลูก หรือในเครือญาติใกล้ชิด ต้องอาศัยความจำจากการปฏิบัติ จึงทำให้เกิดความชำนาญ และเป็นที่น่าเสียดายว่าไม่ได้มีการจดบันทึกไว้เป็นภาพถ่ายหรือลายลักษณ์อักษร การเรียกชื่อลายผ้าต่างๆ เป็นการบอกต่อกันมาซึ่งอาจทำให้เกิดความผิดพลาด และมีผู้รู้จักชื่อลายผ้าน้อยลง</p> <p> 2.ผลการสร้างและหาประสิทธิภาพของแผนบริหารการสอน เรื่องภูมิปัญญาผ้าตีนจกไทเลยสู่กระบวนการเรียนรู้ทางนาฏศิลป์ ประกอบด้วย 2 ส่วน คือ</p> <p> 2.1 การประดิษฐ์ชุดการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ฟ้อนทอผ้า เป็นการสร้างสรรค์สื่อเพื่อใช้ประกอบแผนบริหารการสอน มีท่าฟ้อนและท่าเชื่อม ทั้งหมด 36 กระบวนท่า แบ่งเป็น 3 ช่วงของการแสดง คือ ช่วงที่ 1 วิถีชีวิติ ช่วงที่ 2 ทอผ้า และช่วงที่ 3 ยินดี สนุกสนาน</p> <p> </p> <p> </p> <p> </p> <p> </p> <p> 2.2 แผนการสอนทีพัฒนาขึ้น ประกอบไปด้วย หน่วยการเรียนรู้ 5 หน่วยได้แก่ หน่วยการเรียนรู้ที่ 1 เรื่อง ภูมิปัญญา หน่วยการเรียนรู้ที่ 2 เรื่อง ภูมิปัญญาการทอผ้า หน่วยการเรียนรู้ที่ 3 เรื่อง กระบวนการทอผ้าตีนจก หน่วยการเรียนรู้ที่ 4 เรื่อง การสร้างสรรค์การแสดงทอผ้า และหน่วยการเรียนรู้ที่ 5 เรื่อง การถ่ายทอดกระบวนท่า ประสิทธิภาพของแผนบริหารการสอน แผนที่ 1 มีประสิทธิภาพเท่ากับ 85.0 /82.75 แผนที่ 2 มีประสิทธิภาพเท่ากับ 85.17/82.24 แผนที่ 3 มีประสิทธิภาพเท่ากับ 84.83/84.14 แผนที่ 4 มีประสิทธิภาพเท่ากับ 83.10/81.72 และ แผนที่ 5 มีประสิทธิภาพเท่ากับ 85.86/84.14บทเรียนท้องถิ่นนาฏศิลป์พื้นบ้าน เรื่องประเพณีผาสาดลอยเคราะห์ สำหรับนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 ที่พัฒนาขึ้น มีค่าประสิทธิภาพเท่ากับ 82.42/80.33 มีค่าดัชนีประสิทธิผลเท่ากับ 0.69</p> <ol start="3"> <li>ผลสัมฤทธิ์ทางการเรียน สรุปได้ว่าผู้เรียนมีผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนจากการเรียนแผนบริหารการสอน เรื่องภูมิปัญญาผ้าตีนจกไทเลย สู่กระบวนการเรียนรู้ทางนาฏศิลป์ สำหรับนักศึกษาชั้นปีที่ 2 หลังเรียนสูงกว่าก่อนเรียน อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ 0.05</li> </ol>

คำสำคัญ