ระบบสารสนเทศภูมิปัญญาชาวบ้าน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่อง เรื่อง “ระบบสารสนเทศภูมิปัญญาชาวบ้าน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา” มีวัตถุประสงค์ เพื่อรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลภูมิปัญญาชาวบ้านจังหวัดพระนครศรีอยุธยา, จัดทำระบบสารสนเทศภูมิปัญญาชาวบ้านจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและพัฒนาระบบเว็บไซต์ศูนย์การเรียนรู้ภูมิปัญญาชาวบ้านจังหวัดพระนครศรีอยุธยา โดยมีสามารถแบ่งการศึกษาออกเป็น 2 ระยะในการดำเนินงานได้ดังต่อไปนี้ระยะที่ 1 การศึกษาภูมิปัญญาชาวบ้านจำนวน 7 ด้าน เป็น การวิจัยเชิงคุณภาพ คือ ด้านการทำมาหากิน, ด้านการรักษาโรค, ด้านการกินอยู่, ด้านศิลปกรรม, ด้านภาษาและวรรณกรรม, ด้านศาสนา ขนบธรรมเนียมประเพณี และ ด้านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เก็บข้อมูลด้วยการเข้าไปในชุมชน หมู่บ้าน ครอบครัว คลุกคลีกับกลุ่มตัวอย่าง สังเกตความเป็นอยู่และการปฏิบัติ สนทนากลุ่มวิเคราะห์และสรุปเป็นองค์ความรู้และระยะที่ 2 เป็นการนำข้อมูลจากการศึกษาข้อมูลและลงพื้นที่จากระยะที่ 1 มาพัฒนาเป็นเว็บไซต์ระบบสารสนเทศภูมิปัญญาชาวบ้าน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เมื่อทำการพัฒนาระบบเสร็จ ผู้วิจัยจะทำการทดสอบระบบก่อน และให้ผู้เชี่ยวชาญจำนวน 5 ท่าน เป็นผู้ทดสอบระบบ เพื่อเป็นการยืนยันตัวระบบฯ ขั้นตอนสุดท้ายทำการสุ่มกลุ่มตัวอย่างทั้ง 100 คน ทดลองใช้ระบบ เก็บรวบรวมข้อมูลโดยใช้แบบสอบถามประเมินประสิทธิภาพการทำงานของระบบและความพึงพอใจในการใช้งานที่ได้ออกแบบไว้แบ่งเป็น 3 ด้าน คือการหาประสิทธิภาพการทำงานของระบบและความพึงพอใจด้านเนื้อหา, ด้านการออกแบบและการจัดรูปแบบเว็บไซต์ และด้านประโยชน์และการนำไปใช้ของระบบ วิเคราะห์โดยการแจกแจงความถี่ของข้อคำถามที่เป็น มาตราส่วนประมาณค่า (Rating Scales) 5 ระดับ รวมทั้งการหาค่าเฉลี่ย (Mean) และค่าส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน (Standard Deviation) ผลการวิเคราะห์ระยะที่ 1 พบว่า ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านทำมาหากินผู้เข้าร่วมสนทนากลุ่มทุกคน ทุกอำเภอ ประกอบอาชีพทำนาเป็นอาชีพหลัก โดยมีกระบวนการทำนาที่เปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย เน้นการนำเทคโนโลยีการเกษตรเข้ามามีบทบาทในการผลิตมากขึ้น และยังมีการประกอบอาชีพเสริมโดยเฉพาะอาชีพค้าขาย เพื่อสร้างรายได้เพิ่มเติมให้กับครัวเรือน ทั้งนี้อยู่กับสภาพสิ่งแวดล้อมในอำเภอนั้นๆ ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านการรักษาโรคสรุปได้ว่า พบการรักษาแบบแผนโบราณโดยหมอพ่น หมอเป่า เป็นหลัก ซึ่งเป็นการรักษาด้วยความเชื่อและใช้สมุนไพรเข้ามาประกอบการรักษา ในขณะที่ทุกอำเภอของจังหวัดพระนครศรีอยุธยา มีการรณรงค์ให้ปลูกพืชสวนครัวที่เป็นสมุนไพรอย่างแพร่หลาย เพื่อนำไปประกอบอาหาร สำหรับความนิยมของการรักษาแบบโบราณมีความนิยมลดน้อยลง เนื่องจากวิวัฒนาการของการแพทย์แผนปัจจุบันมีข้อพิสูจน์ชัดเจน ประกอบกับประชาชนมีความรู้ ความเชื่อในเชิงวิทยาศาสตร์มากขึ้น จึงเป็นสาเหตุหนึ่งที่ขาดการสืบทอดการเรียนรู้จากหมอแผนโบราณ ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านการกินอยู่สรุปได้ว่า รูปแบบการกินอยู่ในทุกอำเภอของจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ไม่มีความแตกต่างกันเท่าไร เนื่องจากมีการนำเทคโนโลยีด้านการประกอบอาหารเข้ามาประยุกต์ใช้ อาจมีบางตำบลที่ยังคงใช้อุปกรณ์ประเภทเตาที่เกิดจากภูมิปัญญาชาวบ้านอยู่บ้าง รวมถึงวิธีการถนอมอาหารที่เป็นนิยม เช่น การดอง การตากแห้ง การย่าง การรมควัน ยังคงมีให้เห็น และมีการถ่ายทอดจนบางชุมชนสามารถสร้างเป็นธุรกิจในรูปแบบของรัฐวิสาหกิจชุมชนได้ ตลอดจนอาหารจำพวกขนมไทยที่ยังมีปรากฏให้เห็นอย่างเด่นชัดด้วย ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านศิลปกรรมสรุปได้ว่า ด้านศิลปกรรมแต่ละอำเภอของจังหวัดพระนครศรีอยุธยาที่เป็นภูมิปัญญาชาวบ้าน เกิดจากวิถีชีวิตของชุมชน โดยการนำวัสดุที่หาได้จากชุมชนมาเป็นองค์ประกอบของการประดิษฐ์และสร้างสรรค์ โดยส่วนมากจากเป็นจำพวกจักรสานเพื่อใช้ในครัวเรือน และมีศิลปกรรมแบบโบราณที่ได้รับการสืบทอดมาไม่มาก เช่น การต่อเรือ การแกะสลักปูนปั้น การวาดลวดลาย เป็นต้น ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านภาษาและวรรณกรรมสรุปได้ว่า ด้านภาษาและวรรณกรรมของแต่ละอำเภอในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ไม่มีความแตกต่างกันเท่าที่ควร โดยส่วนใหญ่จะเป็นกิจกรรมบันเทิงตามยุคสมัย ทั้งลิเก รำตัด แห่เรือ และการใช้เครื่องดนตรีไทยประกอบการบรรเลงในงานต่างๆ ทั้งนี้ยังขาดการส่งเสริม อนุรักษ์ ซึ่งอาจมีผลต่อการสูญหายทางภูมิปัญญาชาวบ้านในด้านนี้ได้ในอนาคต ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านศาสนา ขนบธรรมเนียมประเพณีสรุปได้ว่า ด้านศาสนา ขนบธรรมเนียมประเพณีในแต่ละอำเภอของจังหวัดพระนครศรีอยุธยานั้น มีการจัดกิจกรรมตามประเพณีของชาติที่สืบทอดกันมาตั้งแต่บรรพบุรุษ ซึ่งเป็นการคิดค้นจากภูมิปัญญาชาวบ้านในการสอนด้านความเชื่อทางศาสนา ซึ่งแต่ละอำเภอจะมีกิจกรรมที่โดดเด่นต่างกันไป ขึ้นกับการให้ความสำคัญในช่วงเทศกาลใด แต่มีประเพณีด้านการทำขวัญข้าว จะพบว่าทุกอำเภอยังคงมีการประกอบพิธีกรรมด้านนี้ที่พบเห็นได้โดยง่าย ภูมิปัญญาชาวบ้านด้านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมสรุปได้ว่า ในด้านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมนั้น จะให้ความสำคัญกับบำรุงดินเป็นหลัก เนื่องจากพื้นที่ส่วนใหญ่ทำเกษตรกรรมด้านการเพาะปลูก โดยเฉพาะการทำนา ทำสวน ทั้งนี้จึงมีการรณรงค์จากภาครัฐให้ลดการใช้สารเคมี ซึ่งมีเจ้าหน้าที่ของรัฐให้คำแนะนำ สำหรับปัญหาด้านทรัพยากรน้ำ จังหวัดพระนครศรีอยุธยาถือเป็นอีกหนึ่งจังหวัดที่ประสบภัยน้ำท่วมเป็นประจำ จึงมีหน่วยงานของ กรมชลประทานเป็นหน่วยงานที่เข้ามาช่วยเหลือประชาชนมากกว่าที่จะใช้ระบบภูมิปัญญาชาวบ้านเข้ามาประยุกต์ใช้ วิธีการถ่ายทอดภูมิปัญญาชาวบ้านสรุปได้ว่า การถ่ายทอดภูมิปัญญาชาวบ้านไปยังคนรุ่นหลัง มักใช้วิธีการบอกกล่าวจากคนในครอบครัวเป็นสำคัญ และมีการฝึกปฏิบัติตามหลักการของจารีตประเพณี รวมถึงการเผยแพร่ภายในชุมชน สังคมทั่วไป ทั้งในรูปแบบของการตั้งศูนย์การเรียนรู้ของตำบล หมู่บ้าน หรือสร้างเป็นพิพิธภัณฑ์ เพื่อเป็นหลักฐานทางภูมิปัญญาไทยให้คนรุ่นหลังได้เรียนรู้ ผลการวิเคราะห์ระยะที่ 2 พบว่าข้อมูลประเมินประสิทธิภาพการทำงานของของผู้เชี่ยวชาญ จำนวน 5 ท่าน ผลการประเมินการทำงานของระบบและความพึงพอใจเว็บไซต์ระบบสารสนเทศภูมิปัญญาชาวบ้านของผู้เชี่ยวชาญ จำนวน 5 ท่าน พบว่าการวิเคราะห์คุณภาพด้านเนื้อหา มีประสิทธิภาพการทำงานของระบบและความพึงพอใจในการใช้งานอยู่ในระดับมากที่สุด (ค่าเฉลี่ย 4.54), ด้านการออกแบบและการจัดรูปแบบเว็บไซต์ มีประสิทธิภาพการทำงานของระบบและความพึงพอใจในการใช้งานอยู่ในระดับมาก (ค่าเฉลี่ย 4.33), ด้านประโยชน์และการนำไปใช้ มีประสิทธิภาพการทำงานของระบบและความพึงพอใจในการใช้งานอยู่ในระดับมาก (ค่าเฉลี่ย 3.93) ผลการประเมินการทำงานของระบบและความพึงพอใจเว็บไซต์ระบบสารสนเทศภูมิปัญญาชาวบ้านของผู้ใช้งานสถานภาพของผู้ตอบแบบสอบถามส่วนใหญ่เป็นเพศหญิงมากกว่าเพศชาย โดยเป็นเพศชายคิดเป็นร้อยละ 45.00 และเพศหญิงคิดเป็นร้อยละ 55.00 มีช่วงอายุ 31 – 40 ปี คิดเป็นร้อยละ 35.00 รองลงมา 21 – 30 ปี คิดเป็นร้อยละ 25.00 และ 41 – 50 ปี คิดเป็นร้อยละ 17.00 ตามลำดับ ผลการวิเคราะห์ข้อมูลพบว่าผู้ตอบแบบสอบถามมีการประเมินการทำงานของระบบและความพึงพอใจเว็บไซต์ระบบสารสนเทศภูมิปัญญาชาวบ้านด้านเนื้อหาของผู้ใช้อยู่ในระดับมาก (ค่าเฉลี่ย 4.44), ด้านการออกแบบและการจัดรูปแบบเว็บไซต์ มีประสิทธิภาพการทำงานของระบบและความพึงพอใจในการใช้งานอยู่ในระดับมาก (ค่าเฉลี่ย 4.11) และ ด้านประโยชน์และการนำไปใช้ มีประสิทธิภาพการทำงานของระบบและความพึงพอใจในการใช้งานอยู่ในระดับมาก (ค่าเฉลี่ย 3.74) คำสำคัญ : ภูมิปัญญาชาวบ้าน, จังหวัดพระนครศรีอยุธยา, ระบบสารสนเทศ, ภูมิปัญญา

คำสำคัญ