การพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์โดยกระบวนการมีส่วนร่วมของภาคีท้องถิ่น ในพื้นที่เศรษฐกิจพิเศษ อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่อง การพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์โดยกระบวนการมีส่วนร่วมของภาคีท้องถิ่น ในพื้นที่เศรษฐกิจพิเศษ อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงรายครั้งนี้ มีเป้าหมายเพื่อสำรวจสถานการณ์ปัญหา และการปฏิบัติงานยุวมัคคุเทศก์ที่ผ่านมา และการมีส่วนร่วมของภาคีท้องถิ่นทางการท่องเที่ยวต่อการพัฒนายุวมัคคุเทศก์ อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย และสร้างแผนพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์ท้องถิ่น โดยการมีส่วนร่วมของภาคีท้องถิ่นทางการท่องเที่ยว เพื่อนำไปสู่การพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์ท้องถิ่น โดยการมีส่วนร่วมของภาคีท้องถิ่นทางการท่องเที่ยวในพื้นที่เศรษฐกิจพิเศษ อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงรายนั้น เป็นการวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยแบบผสมผสานทั้งเชิงคุณภาพและเชิงปริมาณ โดยได้กำหนดกลุ่มเป้าหมายในการดำเนินการวิจัย ครั้งนี้ คือ เยาวชนที่มีอายุไม่เกิน 18 ปีในพื้นที่เชียงแสน จำนวน 35 คน และผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทางการท่องเที่ยวในพื้นที่เชียงแสน เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ 1.) แบบประเด็นการสนทนาเกี่ยวกับสถานการณ์การท่องเที่ยวเมืองเชียงแสน การปฏิบัติงานของยุวมัคคุเทศก์เมืองเชียงแสน และการมีส่วนร่วมของภาคีที่เกี่ยวข้องทางการท่องเที่ยวและการพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์เมืองเชียงแสน 2.) แบบทดสอบความรู้เกี่ยวกับบทบาทหน้าที่ยุวมัคคุเทศก์และเทคนิคการนำเที่ยว แนวทางการพัฒนาเมืองเชียงแสนภายใต้เขตเศรษฐกิจพิเศษ และการพัฒนาการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน (อพท.) ลักษณะทางกายภาพ สภาพทางภูมิศาสตร์เมืองเชียงแสน ประวัติศาสตร์เมืองเชียงแสน วิถีชีวิตวัฒนธรรมเมืองเชียงแสน และแหล่งท่องเที่ยวทางประวัติศาสตร์ในเขตเวียงเชียงแสน อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย และ 3.) แบบประเมินทักษะการนำเที่ยวของยุวมัคคุเทศก์ โดยใช้สถิติในการวิเคราะห์ข้อมูลด้านความรู้ ทักษะการนำเที่ยว และทัศนคติ ใช้สถิติในการวิเคราะห์ คือ การวิเคราะห์เชิงพรรณนา (Descriptive analysis) กับค่าสถิติพื้นฐาน คือ ค่าร้อยละ (Percentage) ค่าเฉลี่ย (Mean) ค่าส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน (SD.) และ การวิเคราะห์เชิงเปรียบเทียบ (descriptive analysis) กับค่าสถิติ T-test ผลการศึกษา พบว่า อำเภอเชียงแสนได้รับการกำหนดให้เป็นเขตเศรษฐกิจพิเศษประเภท “ศูนย์การท่องเที่ยวเชิงคุณภาพและท่าเทียบเรือนานาชาติ” เป้าหมายการลงทุนประกอบด้วย ศูนย์ข้อมูลการท่องเที่ยวศูนย์แสดงสินค้าและวัฒนธรรม ท่าเทียบเรือท่องเที่ยวและสินค้า ศูนย์บริการสุขภาพ/ศูนย์การแพทย์ และศูนย์การศึกษานานาชาติ ทั้งนี้ จากการศึกษาสถานการณ์การท่องเที่ยวในอำเภอเชียงแสน พบว่า 1.1. ศักยภาพด้านกายภาพแหล่งท่องเที่ยว พบว่า อำเภอเชียงแสนเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่มีชื่อเสียงระดับประเทศ จากการวิเคราะห์ศักยภาพทางด้านทรัพยากรทางธรรมชาติและศิลปกรรม เป็นแหล่งศาสนาสถานที่สำคัญของความเป็นเมืองเก่า ทั้งที่เป็นโบราณสถาน และสถาปัตยกรรม พื้นถิ่น ตลอดจนขนบธรรมเนียมประเพณี แหล่งอารยธรรมชนแห่งชนชาติ ต้นกำเนิดอาณาจักรล้านนา อายุมากกว่า 750 ปี ล้วนส่งเสริมด้านการท่องเที่ยวให้แก่เมืองเชียงรายเป็นอย่างมาก 1.2. ศักยภาพด้านบุคลากรด้านการท่องเที่ยว พบว่า บุคลากรทางการท่องเที่ยว ทางภาคีทางการท่องเที่ยวเห็นว่า การถ่ายทอดประวัติศาสตร์เมืองเชียงแสน ที่มีประวัติมาอย่างยาวนาน ควรมีมัคคุเทศก์ท้องถิ่นหรือยุวมัคคุเทศก์ที่เป็นคนในพื้นที่เป็นผู้ให้ข้อมูล เนื่องจากปัจจุบัน ลักษณะการนำเที่ยวในตำบลเวียงเชียงแสน อำเภอเชียงแสน จะมีมัคคุเทศก์จากบริษัทนำเที่ยวจากต่างพื้นที่ เป็นผู้ให้ข้อมูลเมืองเชียงแสน ซึ่งบางครั้งให้ข้อมูลไม่ถูกต้อง ซึ่งส่งผลให้นักท่องเที่ยวได้รับข้อมูลเชิงประวัติศาสตร์และการท่องเที่ยวของเมืองเชียงแสนที่ผิดพลาด ดังนั้น ทางภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้องด้านการท่องเที่ยว จึงเห็นว่า ควรมีการมัคคุเทศก์ท้องถิ่น หรือยุวมัคคุเทศก์ในพื้นที่ เป็นผู้ให้ข้อมูลอำเภอเชียงแสน และควรมีการพัฒนาศักยภาพมัคคุเทศก์ท้องถิ่นหรือยุวมัคคุเทศก์ให้มีศักยภาพเชิงความรู้ทางประวัติศาสตร์ ความรู้ทางการท่องเที่ยว รวมถึงทักษะการนำเที่ยวที่สอดคล้องกับพื้นที่เมืองประวัติศาสตร์ และเมืองเชื่อมโยงกลุ่มอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขง 1.3. การมีส่วนร่วมของภาคีที่เกี่ยวข้องทางการท่องเที่ยว พบว่า การมีส่วนร่วมของภาคีทางการท่องเที่ยวของอำเภอเชียงแสนที่ผ่านมาขาดการประสานความร่วมมือในการร่วมวางแผนการท่องเที่ยว ร่วมปฏิบัติงานร่วมกัน และร่วมพัฒนายกระดับเมืองเชียงแสนให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวสากลได้ทั้งด้านกายภาพแหล่งท่องเที่ยว ด้านการให้บริการของบุคลากรทางการท่องเที่ยว อาทิ พนักงานให้บริการในธุรกิจร้านอาหาร ธุรกิจที่พัก พนักงานให้บริการในแหล่งท่องเที่ยว โดยเฉพาะมัคคุเทศก์ท้องถิ่นหรือยุวมัคคุเทศก์ กลุ่มภาคีเห็นว่า ควรมีจัดตั้งคณะกรรมการพัฒนาการท่องเที่ยวของเมืองเชียงแสนให้เป็นรูปธรรม ซึ่งคณะกรรมการจะทำหน้าที่ร่วมกันคิด ร่วมกันวางแผนพัฒนาการท่องเที่ยว ร่วมการปฏิบัติกิจกรรมที่ส่งเสริมการท่องเที่ยวเมืองเชียงแสน ร่วมกันประเมิน และร่วมกันใช้ประโยชน์ ซึ่งในเบื้องต้นได้ร่วมกันตั้งคณะกรรมการพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์ท้องถิ่นเมืองเชียงแสน ที่มีความสมัครใจ สามารถมาร่วมคิด ร่วมวางแผน ร่วมปฏิบัติ ร่วมประเมิน และร่วมการนำยุวมัคคุเทศก์ไปปฏิบัติงานจริงในเขตอำเภอเชียงแสน ซึ่งเห็นคล้องกันว่า ควรจัดตั้งคณะกรรมการทำงานกิจกรรมพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์ท้องถิ่นเมืองเชียงแสน เพื่อยกระดับการพัฒนาเมืองเชียงแสนให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวคุณภาพ ทั้งนี้ กลุ่มภาคีที่ร่วมเป็นคณะกรรมการทำงาน จะประกอบด้วย ภาคีหน่วยงานภาครัฐ คือ พิพิธภัณฑ์ โรงเรียน หน่วยงานภาคเอกชน คือ กลุ่มผู้ประกอบการ สภาอุตสาหกรรมท่องเที่ยว-เชียงแสน บริษัทนำเที่ยว โรงแรม) ภาคประชาชนในพื้นที่ คือ กลุ่มชมรมที่เกี่ยวข้องการอนุรักษ์เมืองเชียงแสน กลุ่มเยาวชนที่รักษ์เมืองเชียงแสน ผลการศึกษาการสร้างแผนพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์ท้องถิ่น โดยการมีส่วนร่วมของภาคีท้องถิ่นทางการท่องเที่ยวในพื้นที่เศรษฐกิจพิเศษ อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย พบว่า พื้นที่เชียงแสนเห็นพ้องให้มีความเห็นตรงกันในการแต่งตั้งคณะกรรมการทำงานกิจกรรมพัฒนาศักยภาพ ยุวมัคคุเทศก์ท้องถิ่นเมืองเชียงแสน เพื่อยกระดับการพัฒนาเมืองเชียงแสนให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวคุณภาพ ในการดำเนินการพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์ที่ก่อให้เกิดประสิทธิภาพและประสิทธิผลสูงสุด คณะกรรมการฯ ต้องมีส่วนร่วมในการสร้างกระบวนการขับเคลื่อนการพัฒนาศักยภาพ ยุวมัคคุเทศก์ ทั้งกระบวนการร่วมคิด กระบวนการร่วมวางแผน กระบวนการร่วมปฏิบัติ กระบวนการร่วมนำไปใช้ และกระบวนการร่วมประเมิน ในการสร้างแผนพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์ท้องถิ่นตามแนวคิดกระบวนการมีส่วนร่วม 5 ขั้นตอนผลการศึกษาพบว่า 1. กระบวนการร่วมคิด ผลการศึกษาพบว่า ทางคณะกรรมการฯ เห็นพ้องกันว่า การพัฒนาศักยภาพเยาวชนให้เป็นยุวมัคคุเทศก์ของเมืองเชียงแสน ควรมีการกำหนดกระบวนการพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์ให้มีความชัดเจน เพื่อให้การดำเนินการเกิดประสิทธิผลอย่างสูงสุดและคุ้มค่าต่อการพัฒนา ซึ่งได้ร่วมกันคิดกำหนดลักษณะของยุวมัคคุเทศก์เมืองเชียงแสน คือ มีความรู้เรื่องเมืองเชียงแสน มีทักษะที่สามารถถ่ายทอดความเป็นเมืองเชียงแสนให้นักท่องเที่ยวหรือผู้มาเยือน รักท้องถิ่น สืบสานอัตลักษณ์ล้านนาเมืองเชียงแสน และมีใจรักงานบริการ ฉะนั้น กลุ่มภาคีจึงได้ร่วมกันกำหนด 2 ประเด็น คือ 1.) การกำหนดคุณลักษณะของยุวมัคคุเทศก์ท้องถิ่น 2.) การกำหนดกระบวนการค้นหายุวมัคคุเทศก์ โดยผลจากการร่วมระดมความคิดเห็นของภาคีเพื่อกำหนดคุณลักษณะและกระบวนการค้นหา ยุวมัคคุเทศก์ 2. กระบวนการร่วมวางแผน ผลการศึกษาพบว่า คณะทำงานฯ ร่วมกันออกแบบแผนกิจกรรมการอบรมเชิงปฏิบัติการการพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์ท้องถิ่น โดยคณะทำงานฯ ได้ร่วมกันคิด ร่วมกันวางแผนสร้างและกำหนดแผนกิจกรรมการอบรมเชิงปฏิบัติการการพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์ท้องถิ่น ซึ่งจะมีการกำหนดประเด็นการอบรม ได้แก่ การออกแบบแผนงานฝึกอบรมเพื่อมุ่งสู่วัตถุประสงค์ที่กำหนดไว้ในขั้นตอนแรก การเลือกวิธีการในการฝึกอบรมให้เหมาะสม การเลือกหรือกำหนดวิทยากร สื่อการสอนหรือกิจกรรม สถานที่ ระยะเวลาและการดำเนินการฝึกอบรมและพัฒนาบุคลากรตามแผนงาน ทั้งนี้ การกำหนดแผนกิจกรรมการอบรมเชิงปฏิบัติการครั้งนี้ ทางคณะทำงานฯได้กำหนดประเด็นต่าง ๆ ไว้ดังนี้ 1.) หัวข้อประเด็นการอบรม 2.) ลักษณะของกิจกรรมที่ส่งเสริมให้เยาวชนเกิดการเรียนรู้และเกิดทักษะการปฏิบัติ คณะทำงานฯ เห็นพ้องกันว่า ควรเน้นทั้งลักษณะการบรรยายจากผู้เชี่ยวชาญ การฝึกปฏิบัติการนำเที่ยวทั้งการฝึกในห้องและการใช้รถรางนำฝึกปฏิบัติการจริงในพื้นที่เชียงแสน เพื่อให้กลุ่มเป้าหมายเกิดความรู้และทักษะการนำเที่ยวจริง 3.) การกำหนดวิทยากร 4.) การกำหนดระยะเวลาการปฏิบัติการที่เหมาะสมกับกลุ่มเป้าหมาย 5.) การประเมินผลการฝึกอบรม 3. กระบวนการร่วมปฏิบัติ ผลการศึกษาพบว่า คณะทำงานฯ ได้ร่วมกิจกรรมการอบรมเชิงปฏิบัติการการพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์ท้องถิ่น 4. ร่วมประเมิน ผลการศึกษาพบว่า คณะทำงานฯ ได้ร่วมประเมินศักยภาพยุวมัคคุเทศก์ ด้านความรู้ ทักษะการนำเที่ยว ทัศนคติ และแนวทางการพัฒนาศักยภาพยุวมัคคุเทศก์ต่อไป 5. ร่วมนำไปใช้ ผลการศึกษาพบว่า คณะทำงานฯ ได้ร่วมเสนอแนะการผลักดันให้ยุวมัคคุเทศก์ที่ได้รับการพัฒนาศักยภาพเข้าสู่การปฏิบัติงานนำเที่ยวในพื้นที่เชียงแสน โดย 1.) การประสานกับเทศบาลเวียงเชียงแสนให้นำยุวมัคคุเทศก์ที่ได้รับการฝึกอบรมไปประจำตามจุดแหล่งท่องเที่ยวและกิจกรรมเพื่อนำเสนอข้อมูลให้นักท่องเที่ยวหรือผู้มาเยือน อีกทั้งการจัดรถรางนำชมตามเส้นทางท่องเที่ยวเวียงเชียงแสน โดยให้ยุวมัคคุเทศก์ประจำการนำชมในวันเสาร์-อาทิตย์ ตั้งแต่เวลา 09.00-16.30 น. 2) การประสานกับผู้ดูแลแหล่งท่องเที่ยวทางประวัติศาสตร์ และกลุ่มชมรมผู้สูงอายุเชียงแสนที่เกี่ยวข้องกับกิจกรรมวิถีวัฒนธรรมตามเส้นทางการท่องเที่ยวที่กลุ่มเป้าหมายได้ฝึกปฏิบัติการ เพื่อจัดให้ยุวมัคคุเทศก์ประจำตามจุดแหล่งท่องเที่ยวและกิจกรรมเพื่อนำเสนอข้อมูลให้นักท่องเที่ยวหรือผู้มาเยือน 3) การประสานกับบริษัทนำเที่ยวเพื่อแนะนำให้ทราบว่าเทศบาลเวียงเชียงแสนได้จัดให้ยุวมัคคุเทศก์ประจำตามจุดแหล่งท่องเที่ยวและกิจกรรมเพื่อนำเสนอข้อมูลให้นักท่องเที่ยวหรือผู้มาเยือน และ 4) การส่งเสริมประชาสัมพันธ์การจัดยุวมัคคุเทศก์ประจำตามจุดแหล่งท่องเที่ยวและกิจกรรมเพื่อนำเสนอข้อมูลให้นักท่องเที่ยวหรือผู้มาเยือนยุวมัคคุเทศก์ให้ภาคีที่เกี่ยวข้องทางการท่องเที่ยวในพื้นที่อำเภอเชียงแสนทราบ อาทิ กลุ่มผู้ประกอบการบริษัทนำเที่ยว กลุ่มผู้ประกอบการโรงแรม กลุ่มสถาบันการศึกษาในพื้นที่ รวมถึงประชาชนทั่วไป

คำสำคัญ