สมรรถนะการสื่อสารของผู้นำชุมชนต่อการมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการแม่น้ำเลย จังหวัดเลย

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสภาพทั่วไปของชุมชนและสภาพการบริหารจัดการแม่น้ำเลย เพื่อค้นหาสมรรถนะการสื่อสารของผู้นำชุมชนแล้วนำไปวางแผนสร้างกลยุทธ์การสื่อสารภายใต้การใช้ความรู้ผสมผสานกับทักษะการสื่อสารได้อย่างเหมาะสม เพื่อสร้างกลยุทธ์การสื่อสารที่ผู้นำชุมชนมีส่วนร่วมเพื่อไปแก้ปัญหาการบริหารจัดการแม่น้ำเลย และเพื่อทดลองและติดตามโครงการและกิจกรรมที่ได้จากการใช้กลยุทธ์การสื่อสารในชุมชนตัวอย่างกลางน้ำเพื่อให้ได้วิธีการบริหารจัดการแม่น้ำเลย จังหวัดเลยและขยายผลไปสู่กลุ่มผู้นำชุมชนต้นน้ำและปลายน้ำเพื่อการมีวิธีการบริหารจัดการแม่น้ำที่ดี เป็นการวิจัยแบบมีส่วนร่วม (PAR) โดยกลุ่มเป้าหมาย ได้แก่ ผู้นำชุมชนและตัวแทนชุมชนที่มีจิตอาสาช่วยงานในชุมชนมาตลอดริมแม่น้ำเลย อำเภอภูหลวง อำเภอวังสะพุง อำเภอเมืองและอำเภอเชียงคาน จังหวัดเลย ทำการเลือกแบบเจาะจง (Purposive sampling) เพื่อเก็บข้อมูลสภาพทั่วไปของชุมชน สภาพชุมชนและผลกระทบ ที่เกิดขึ้นกับแม่น้ำเลย จากประธานชุมชน กำนันและผู้ใหญ่บ้าน อำเภอภูหลวง อำเภอวังสะพุง อำเภอเมืองและอำเภอเชียงคาน จำนวน 124 คน ข้อมูลสภาพการบริหารจัดการแม่น้ำเลย จำนวน 133 คน ข้อมูลสมรรถนะการสื่อสาร จำนวน 159 คน ข้อมูลกลยุทธ์การสื่อสาร จากผู้นำชุมชนริมแม่น้ำเลยกลางน้ำ อำเภอเมือง จำนวน 63 คน ผลการการอบรมและทดลองใช้กลุ่มเป้าหมายริมแม่น้ำเลยกลางน้ำ อำเภอเมือง เริ่มจากผลิตเชื้อราไตรโคเดอร์ม่า จากตัวแทนเกษตรกรในหมู่บ้าน ขั้นฝึกปฏิบัติ จำนวน 90 คนและขั้นทดลอง จำนวน 280 คน ผลิต EM-ball และ EM ขยาย จากสมาชิกเลี้ยงปลาในกระชัง จำนวน 58 เจ้า ตรวจวิเคราะห์คุณภาพแม่น้ำเลยทางเคมีและชีววิทยา จากตัวแทนคนในหมู่บ้าน / ชุมชน ขั้นฝึกปฏิบัติ จำนวน 82 คนและขั้นทดลอง จำนวน 190 คน การเตรียมและปลูกต้นไม้ 1 ต้น 1 คน จากตัวแทนคนในชุมชน จำนวน 205 คนและขั้นทดลอง จำนวน 410 คน และออกแบบและจัดทำในขั้นฝึกปฏิบัติและติดตั้งป้ายประชาสัมพันธ์ในขั้นทดลอง จากตัวแทนคนในชุมชน จำนวน 82 คน และการขยายเครือข่ายการบริหารจัดการแม่น้ำเลยไปยังต้นน้ำและปลายน้ำเลย จากผู้นำชุมชนจำนวน 72 คน เครื่องมือ คือ แบบบันทึก แบบสังเกต แบบสนทนา แบบสัมภาษณ์ แบบสอบถาม วิเคราะห์ข้อมูลเชิงเนื้อหาและเชิงปริมาณ หาค่าเฉลี่ยและส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน ผลการวิจัยพบว่า 1. สภาพทั่วไปของชุมชน 4 อำเภอ ประกอบด้วย ที่ตั้ง หน่วยการปกครอง ลักษณะภูมิประเทศ ลักษณะภูมิอากาศ ทรัพยากรหินและดิน ทรัพยากรน้ำ ทรัพยากรป่าไม้ สัตว์ป่า สภาพการเกษตร สำหรับสภาพชุมชนและผลกระทบที่เกิดขึ้น ประกอบด้วย ลักษณะชุมชน อาชีพคนในชุมชน การใช้ประโยชน์ สาเหตุและผลกระทบแม่น้ำเลย ส่วนสภาพการบริหารจัดการแม่น้ำเลย พบว่า ผู้นำท้องถิ่น มีการขับเคลื่อนโดยเริ่มจากแผนพัฒนาตามนโยบาย ระยะยาว 4 - 5 ปี ระยะกลาง 3 ปี แล้ววางแผนปฏิบัติเป็นแผนระยะสั้น 1 ปี ใช้ปีปัจจุบัน และผู้นำท้องที่และผู้นำที่ไม่เป็นทางการ ส่วนใหญ่ดำเนินงานโครงการและกิจกรรมร่วมกับหน่วยงานภาครัฐในพื้นที่ 2. สมรรถนะด้านการสื่อสารในการบริหารจัดการแม่น้ำเลย นำความรู้และทักษะจัดทำโครงการใหญ่ 1 โครงการภายใต้ชื่อ ""ร้อยรวมใจเพื่อบริหารจัดการแม่น้ำเลย" และกิจกรรมย่อย 5 กิจกรรม ได้แก่ กิจกรรมฟื้นฟูระบบนิเวศแม่น้ำเลย 1) ด้านลดการใช้ยาฆ่าแมลง สารเคมี ในพื้นที่แม่น้ำเลย 2) ด้านฟื้นฟูพื้นที่เลี้ยงปลาในกระชัง 3) ด้านเครือข่ายการมีส่วนร่วมในการตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำเลย 4) ด้านปลูกต้นไม้ 1 ต้น 1 คน และ 5) กิจกรรมรณรงค์ป้ายประชาสัมพันธ์ไม่ทิ้งขยะลงในแม่น้ำเลยและการสร้างจิตสำนึกชุมชน 3. กลยุทธ์การสื่อสาร ประกอบด้วย 1) กลยุทธ์ผู้ส่งสาร เป็นเทคนิคที่แยบยลนำไปดำเนินงาน เริ่มจาก 1.1) คำสั่งแต่งตั้งคณะทำงาน ที่เป็นผู้นำชุมชนทุกระดับ แล้วให้ผู้ว่าราชการจังหวัดเลยลงนาม 1.2) แรงบันดาลใจ ต้องสร้างหัวใจเป็นดวงเดียวกัน เห็นพ้องกับสิ่งที่ต้องทำและยึดโยง "พระราชปณิธานของในหลวงที่ปรารถนาให้น้ำเลยมีคุณภาพ" 1.3) แรงจูงใจ เป็นขวัญและกำลังใจ คือ ความดีความชอบ เพื่อเสริมการทำงาน 1.4) พาปฏิบัติ โดยคณะทำงานเป็นวิทยากรอบรม สาธิต ฝึกปฏิบัติและพาไปทำจริงในพื้นที่ 1.5) มีเจ้าภาพดำเนินงานโครงการและกิจกรรมอย่างต่อเนื่อง สรุปเสนอจังหวัดเลยและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับแม่น้ำเลยนำไปบรรจุในแผนยุทธศาสตร์ปีต่อปี 2) กลยุทธ์สาร ประกอบด้วย 2.1) สารเกี่ยวกับคุณภาพน้ำในแม่น้ำเลย เพื่ออุปโภค บริโภคและเกษตร 2.2) ประโยชน์และสถานการณ์วิกฤติของแม่น้ำเลย ซึ่งเปรียบเส้นเลือดหล่อเลี้ยงประชาชนจังหวัดเลย หากนิ่งเฉยก็ตายไปกับความวิกฤติ 2.3) สร้างจิตสำนึก เสนอสภาพที่แย่ของแม่น้ำเลยที่ถูกทำลายจนต้องหลีกเลี่ยงพฤติกรรมที่แย่ 2.4) สื่อสารเชิงบวก เน้นเสนอข่าวแม่น้ำเลยอย่างต่อเนื่องให้เห็นคุณค่าเห็นประโยชน์ 2.5) อิงกฎหมาย โดยเนื้อหาเน้นกฎหมายเพื่อเป็นข้อห้ามให้คนกลัวแล้วไม่กระทำต่อแม่น้ำเลย 3) กลยุทธ์สื่อ ประกอบด้วย 3.1) สื่อกิจกรรม เป็นสื่อหลักได้แก่ อบรม สาธิต ฝึกปฏิบัติและทำจริงในพื้น สื่อบุคคล ได้แก่ คณะทำงาน วิทยากร สื่อหอกระจายข่าว สื่อป้ายประชาสัมพันธ์ 3.2) สื่อที่ชุมชนคุ้นเคย ที่ง่าย ๆ ได้เห็นได้ยินทุกวัน 4) กลยุทธ์ผู้รับสาร ประกอบด้วย 4.1) กลุ่มเป้าหมายที่แท้จริง คนในชุมชนนำร่องกลางน้ำริมแม่น้ำเลย อำเภอเมือง เป้าหมายรอง คือ ผู้นำชุมชนริมแม่น้ำเลยที่เป็นเครือข่าย คือ อำเภอภูหลวง อำเภอวังสะพุงและอำเภอเชียงคาน และประชาชนในจังหวัดเลย 4.2) สื่อสารจาก Bottom up and down หรือ Two - ways communication การสื่อสารแบบ 2 ทาง เป็นการดำเนินงานที่สื่อสารไปสู่คนในชนแล้วรับฟังเสียงสะท้อนจะได้ปรับเปลี่ยนการทำงาน 4.3) ติดตามและประเมินผล ควบคุมให้ตรงเป้าหมายและประเมินผลงานแล้วมาเสนอในที่ประชุมเพื่อรับทราบและปรับปรุง หลังจากนั้นนำโครงการและกิจกรรมภายใต้กลยุทธ์การสื่อสารไปใช้กับคนในชุมชนริมแม่น้ำเลยกลางน้ำ อำเภอเมือง เมื่อสิ้นสุดอบรม การฝึกปฏิบัติ 5 กิจกรรมเพื่อฟื้นฟูระบบนิเวศแม่น้ำเลย มีค่าเฉลี่ยอยู่ในระดับมากและปานกลาง นั่นแสดงว่า โครงการและกิจกรรมดังกล่าวเกิดประสิทธิผลตามเป้าหมาย 4. ทดลองและติดตามและขยายเครือข่าย ทั้ง 5 กิจกรรม พบว่า มีค่าเฉลี่ยอยู่ในระดับมากและปานกลาง เนื่องจากมีการใช้กลยุทธ์การสื่อสารเหมือนขั้นการฝึกปฏิบัติ สำหรับการขยายผลไปสู่เครือข่ายผู้นำชุมชนต้นน้ำและปลายน้ำ พบว่า ผู้นำชุมชนเห็นว่าควรนำรูปแบบการบริหารจัดการแม่น้ำเลยไปใช้ทั้งหมด เนื่องจากข้อมูลเกี่ยวกับการบริหารจัดการ ฯ ส่วนหนึ่งมาจากสัมภาษณ์และการประชุมระดมสมองผู้นำชุมชนต้นนำและปลายน้ำ อีกทั้งบริบทการทำงานก็เหมือนกันแค่ต่างกันที่สถานที่ จึงมองว่าสอดรับกับวิธีที่จะนำไปดำเนินงาน

คำสำคัญ