การศึกษาระบบและกระบวนการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวของศูนย์ข้าวชุมชนในจังหวัดมหาสารคาม

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษา (1) ข้อมูลพื้นฐานทั่วไปของศูนย์ข้าวชุมชนและสมาชิกในจังหวัดมหาสารคาม (2) สภาพการผลิตและกระบวนการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวของศูนย์ข้าวชุมชนในจังหวัดมหาสารคาม และ(3) ปัญหาการผลิตและแนวทางการแก้ไขการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวของศูนย์ข้าวชุมในจังหวัดมหาสารคาม ประชากรที่ใช้ในการศึกษาคือ สมาชิกศูนย์ข้าวชุมชนที่ขึ้นทะเบียนสมาชิกแล้วไม่น้อยกว่า 5 ปี ศูนย์ละ 4 ราย จาก 69 ศูนย์ รวม 276 ราย ซึ่งได้มาจากการสุ่มตัวอย่างแบบเจาะจง (purposive sampling) เก็บรวบรวมข้อมูลระหว่างเดือน พฤศจิกายน 2559 ถึง ธันวาคม 2560 โดยใช้แบบสัมภาษณ์ (interview schedule) การสนทนากลุ่ม และการประชุมกลุ่มย่อย นำข้อมูลที่ได้มาวิเคราะห์ด้วยเครื่องคอมพิวเตอร์โปรแกรมสำเร็จรูป SPSS สถิติที่ใช้ได้แก่ ค่าความถี่ (frequencies) ค่าร้อยละ (percentage) ค่าเฉลี่ยเลขคณิต (arithmetic mean) ค่าต่ำสุด (minimum) ค่าสูงสุด (maximum) ผลการศึกษา พบว่า ศูนย์ข้าวชุมชนในพื้นที่จังหวัดมหาสารคามเริ่มมีการจัดตั้งครั้งแรกในปี พ.ศ. 2531 โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อผลิตเมล็ดพันธุ์ให้ได้คุณภาพผ่านมาตรฐานการผลิตเมล็ดพันธุ์ ได้ผลตอบแทนที่คุ้มค่ากับการลงทุน และมีเมล็ดพันธุ์ดีในชุมชน แนวทางการจัดการศูนย์ข้าวชุมชน พบว่า ศูนย์ข้าวชุมชน มีการบริหารในรูปแบบคณะกรรมการกลุ่มกลุ่มละ 5 คน ประกอบด้วย ประธาน 1 คน รองประธาน 2 คน เหรัญญิก 1 คน และเลขานุการ 1 คน ซึ่งคณะกรรมการที่ได้มาจากการคัดเลือกของสมาชิก สภาพและระบบการผลิต พบว่า สมาชิกส่วนใหญ่เป็นเพศชาย อายุเฉลี่ย 52.6 ปี มีระยะเวลาการเข้าเป็นสมาชิกศูนย์ข้าวชุมชนเฉลี่ย 12.5 ปี มีประสบการณ์ในการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวเฉลี่ย 8.76 ปี มีพื้นที่ผลิตเมล็ดพันธุ์เฉลี่ย 7.52 ไร่ ส่วนใหญ่ร้อยละ 78.2 ทำนาข้าวเจ้าเพื่อจำหน่ายเมล็ดพันธุ์ให้แก่ศูนย์ข้าวชุมชนเป็นหลัก ผลิตปีละ 1 ครั้ง ปลูกด้วยวิธีการหว่าน ผลผลิตข้าวที่ผลิตเมล็ดพันธุ์เฉลี่ย 374 กิโลกรัม/ไร่ ต้นทุนการผลิตเฉลี่ย 3,500.21 – 3,665.72 บาท/ไร่/ฤดูการผลิต มีรายได้จากการผลิตพันธุ์ข้าวเฉลี่ย 20.60 บาทต่อกิโลกรัม ปัญหาของศูนย์ข้าวชุมชน พบว่า 1) ปัญหาสมาชิกกลุ่มมีการลาออกจำนวนมากส่งผลให้การบริหารจัดการกลุ่มขาดความต่อเนื่อง 2) ปัญหาการขาดแคลนแหล่งน้ำ 3) ปัญหาต้นทุนการผลิตสูง 4) ปัญหาคุณภาพเมล็ดพันธุ์หลักที่นำมาให้เกษตรกรขยายพันธุ์มีการปนสูง สำหรับแนวทางในการพัฒนาการผลิตเมล็ดพันธุ์ของสมาชิกศูนย์ข้าวชุมชนในพื้นที่ศึกษาที่สำคัญ ได้แก่ 1) การพัฒนาแหล่งน้ำขนาดเล็กในไร่นาของเกษตรกรเพื่อเป็นแหล่งน้ำสำรองสำหรับใช้ในการทำนา 2) การส่งเสริมให้สมาชิกใช้ต้นทุนการผลิตที่ต่ำ เช่นระบบการผลิตเมล็ดพันธุ์แบบประณีต และผลิตเมล็ดพันธุ์โดยใช้ปุ๋ยอินทรีย์ 3) การพัฒนาเครือข่ายเกษตรกรและการสร้างตลาดข้าวคุณภาพในระดับท้องถิ่นและระดับประเทศ และ 4) มีแผนในการดำเนินงานและการผลิตเพื่อการจัดการคุณภาพและรวมรวมเมล็ดพันธุ์ข้าวจากสมาชิก เพื่อพัฒนามาตรฐานคุณภาพเมล็ดพันธุ์ให้ได้เมล็ดพันธุ์ข้าวคุณภาพดีและเพียงพอในการจำหน่ายแจกจ่ายเพื่อการเพาะปลูกหรือหรือการปรับปรุงพันธุ์ต่อไป

คำสำคัญ