โครงการวิจัยเรื่อง การประเมินความสำเร็จและต่อยอดการขยายผลเทคโนโลยีผลิตและใช้ก๊าซชีวภาพ และการอนุรักษ์พลังงานในสหกรณ์ยางแผ่นรมควันเพื่อส่งเสริมนโยบายการเปลี่ยนผ่านไปสู่สังคมคาร์บอนฐานศูนย์

บทคัดย่อ

สหกรณ์ผลิตยางแผ่นรมควันเป็นการรวมตัวของเกษตรกรเจ้าของสวนยางพาราในรูปแบบสหกรณ์กองทุนสวนยาง (ชื่อสหกรณ์) จำกัด เพื่อรวบรวมน้ำยางสดจากสมาชิกผลิตยางรมควันเพื่อจัดจำหน่ายรวมกัน สร้างความสามารถในการผลิตคุณภาพสูงและความสามารถในการดำเนินธุรกิจโดยชุมชน โดยแต่ละสหกรณ์มีกำลังการผลิต 2-3 ตันต่อวัน การผลิตนี้ก่อให้เกิดน้ำเสียขึ้นในปริมาณสูง ก่อกลิ่นเหม็นรบกวนชุมชน น้ำทิ้งบำบัดไม่ได้ตามเกณฑ์มาตรฐาน ทำให้เกิดข้อร้องเรียนจากชุมชนโดยรอบ ส่งผลต่อการดำเนินธุรกิจของสหกรณ์ จนอาจถูกปิดกิจการ และยังมีการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสู่บรรยากาศจากบ่อบำบัดน้ำเสียอีกด้วย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ได้ริเริ่มประยุกต์ใช้เทคโนโลยีระบบผลิตก๊าซชีวภาพสำหรับระบบบำบัดน้ำเสีย ณ สหกรณ์ฯ นำร่อง ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2553 และพบว่าช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการบำบัดน้ำเสีย ขจัดปัญหากลิ่นเหม็นรบกวนชุมชนรอบข้าง ได้ก๊าซชีวภาพเป็นผลพลอยได้สามารถใช้รมยางร่วมกับไม้ฟืน ช่วยลดการใช้ไม้ฟืน ลดต้นทุนค่าไม้ฟืนในการผลิตยางแผ่นรมควันให้กับสหกรณ์ฯ ได้ถึงร้อยละ 30 จึงได้เกิดการขยายผลติดตั้งใช้งานประมาณ 30 แห่ง ในช่วงเวลาที่ผ่านมา และในภายหลังนักวิจัยได้ริเริ่มการติดตั้งแผงผลิตไฟฟ้าจากพลังงานแสงอาทิตย์เพื่อใช้งานในการสูบน้ำสำหรับใช้ในโรงงานสหกรณ์ยางแผ่นรมควัน สามารถช่วยค่าไฟฟ้าได้ ทั้งนี้การลดต้นทุนค่าไม้ฟืนและค่าไฟฟ้าดังกล่าวส่งผลให้สมาชิกได้รับเงินปันผลประจำปีเพิ่มขึ้น สมาชิกของสหกรณ์ยางแผ่นรมควันได้เรียนรู้เรื่องพลังงานและสิ่งแวดล้อมไปด้วย ในโครงการนี้มุ่งเน้นงาน 3 ด้าน ได้แก่ (1) การสำรวจสถานภาพ ถอดบทเรียนองค์ความรู้จากกลุ่มสหกรณ์ฯ ที่ได้รับการติดตั้งระบบก๊าซชีวภาพจำนวน 32 แห่ง (2) สำรวจและออกแบบให้กับสหกรณ์ฯ ที่ประสงค์จะก่อสร้างระบบผลิตและใช้งานก๊าซขีวภาพ รวมทั้งสำรวจและออกแบบการติดตั้งระบบผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์บนหลังคาให้กับสหกรณ์ที่สำรวจในโครงการ และ (3) การกำหนดแนวทางขับเคลื่อนสหกรณ์ยางแผ่นรมควันคาร์บอนนิวทรัล โดยใช้ข้อมูลประเมินการปล่อยก๊าซเรือนกระจกของสหกรณ์ยางแผ่นรมควันต้นแบบแห่งหนึ่งในจังหวัดสงขลา ร่วมกับการใช้งานระบบก๊าซชีวภาพ ระบบผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ เพื่อทำให้อยู่ในสภาวะความเป็นกลางทางคาร์บอนแห่งแรกของประเทศ ซึ่งจะเป็นการส่งเสริมนโยบายระดับชาติเพื่อการเปลี่ยนผ่านสังคมไทยไปสู่การปล่อยคาร์บอนเป็นศูนย์ได้อย่างเป็นรูปธรรม จากผลการสำรวจการใช้งานระบบก๊าซชีวภาพในสหกรณ์ยางแผ่นรมควันใน 12 จังหวัด พบว่า มีสหกรณ์ฯ ที่ใช้งานได้ปกติ จำนวน 11 แห่ง สหกรณ์ฯ ที่ไม่ได้ใช้งานเนื่องจากแผ่นพลาสติกคลุมเก็บก๊าซชีวภาพไม่ได้ จำนวน 17 แห่ง สหกรณ์ฯ ที่หยุดใช้งานระบบฯ และเลิกกิจการ จำนวน 4 แห่ง โดยปัญหาของระบบผลิตก๊าซชีวภาพที่สำคัญคือ แผ่นพลาสติก PVC คลุมบ่อหมักก๊าซชีวภาพรั่วหรือหมดอายุ และไม่ได้ซ่อมแซม และภาระในการดูแลรอบบ่อหมักก๊าซในบางฤดูกาล นอกจากนี้ยังมีการเปลี่ยนพนักงานของสหกรณ์ใหม่ไม่ทราบการใช้งานและดูแลรักษาระบบ เป็นต้น ส่วนผลจากการสำรวจข้อมูลงานระบบผลิตพลังงานแสงอาทิตย์ในสหกรณ์ฯ จำนวน 6 แห่ง ได้แก่ พบว่า สหกรณ์ฯ นำไฟฟ้าที่ผลิตได้จากระบบผลิตพลังงานแสงอาทิตย์ไปใช้ในอาคารโรงรมยาง สำนักงาน และนำไปใช้สูบน้ำมาใช้ในอาคารโรงรมยาง ช่วยลดค่าไฟฟ้าให้กับสหกรณ์ฯ ได้ประมาณร้อยละ 20-40 และการใช้งานยังใช้ได้ในระดับที่น่าพอใจ ขนาดของระบบผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ที่เหมาะสมคือ 10 kW และได้วิเคราะห์ปัจจัยที่ทำให้การใช้งานเทคโนโลยีทั้งสอง ประสบความสำเร็จ ซึ่งเริ่มตั้งแต่การจัดหางบประมาณ การสรรหาผู้รับจ้างติดตั้ง ซึ่งต้องมีกฎระเบียบที่ทั้งเอื้อและไม่เอื้อต่อการดำเนินการของสหกรณ์ ตลอดจนการเริ่มต้นระบบและการดูแลรักษาซ่อมบำรุงตลอดอายุการใช้งาน ในส่วนท้ายของโครงการเป็นการประเมินคาร์บอนฟุตพริ้นของสหกรณ์ยางแผ่นรมควันและการประเมินศักยภาพการเข้าสู่คาร์บอนนิวทรัลของสหกรณ์ยางแผ่นรมควันโดยการชดเชยคาร์บอนจากการเก็บกักคาร์บอนของสวนยางพาราของสมาชิกสหกรณ์ยางแผ่นรมควัน แนวทางการมุ่งสู่คาร์บอนนิวทรัลของสหกรณ์ยางแผ่นรมควัน แบ่งเป็น 3 ส่วน คือ (1) ประเมินการปลดปล่อยก๊าซคาร์บอนของสหกรณ์ยางแผ่นรมควันในปัจจุบัน โดยใช้ข้อมูลตั้งแต่ เมษายน 2564 – มีนาคม 2565 (2) การประเมินการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากเทคโนโลยีก๊าซชีวภาพและแผ่งผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ และ (3) การประเมินคาร์บอนนิวทรัลของสหกรณ์ยางพารา โดยประเมินศักยภาพสวนยางพาราของสมาชิกสหกรณ์เพื่อการดูดกลับก๊าซเรือนกระจกที่ปล่อยโดยสหกรณ์ยางแผ่นรมควันนี้ จากการศึกษาสรุปได้ว่า ค่าคาร์บอนฟุตพริ้นของสหกรณ์สามารถลดได้โดยการปรับปรุงระบบบำบัดน้ำเสียให้เป็นระบบบ่อหมักชีวภาพที่สามารถบำบัดน้ำเสียและเก็บกักก๊าซชีวภาพมาใช้ในกระบวนการรมควันร่วมกับไม้ฟืน ลดลงได้ประมาณร้อยละ 33 ของคาร์บอนฟุตพริ้นทั้งหมด ส่วนการติดตั้งแผงโซลาเซลให้สามารถจ่ายไฟฟ้าได้เต็มประสิทธิภาพจะสามารถลดได้ประมาณร้อยละ 4 ของค่าคาร์บอนฟุตพริ้นทั้งหมด และสามารถนำสวนยางพาราของสมาชิกสหกรณ์ที่มีอายุใกล้เคียงกัน ประมาณ 800 ไร่ขึ้นไป เพื่อชดเชยการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ทั้งหมดของสหกรณ์ ในการดำเนินงานของโครงการได้จัดตั้งคณะกรรมการของโครงการประกอบไปด้วยผู้แทนจากการยางแห่งประเทศไทย กระทรวงพลังงาน และนักวิชาการจากมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ เพื่อให้การเสนอแนะในการดำเนินโครงการร่วมทั้งได้รับทราบข้อมูลที่จะสามารถนำไปใช้ประโยชน์ในเชิงนโยบายได้ต่อไป

คำสำคัญ