โครงการศึกษาแนวทางการจัดทำระบบการตรวจรับรองมาตรฐานความปลอดภัยทางชีวภาพของประเทศ

บทคัดย่อ

ปัจจุบันงานวิจัยด้านเทคโนโลยีชีวภาพมีความก้าวหน้าไปอย่างรวดเร็ว สามารถพัฒนานวัตกรรมใหม่ ๆ ที่ส่งผลกระทบต่อภาคส่วนต่าง ๆ อย่างกว้างขวาง ทั้งนี้ การดำเนินงานวิจัยด้านชีวภาพอาจมีความเสี่ยงต่อผู้ปฏิบัติงานที่ดำเนินการวิจัย ตลอดจนชุมชน และสิ่งแวดล้อม หากผู้ปฏิบัติงานมีการสัมผัส หรือเกิดการหลุดรอดของสารชีวภาพที่อาจก่อให้เกิดอันตราย จึงควรมีมาตรการในการควบคุมกำกับดูแลการดำเนินงานวิจัยที่มีความเกี่ยวข้องกับสารชีวภาพ หรือเทคโนโลยีใหม่ที่ยังไม่ทราบผลกระทบเป็นที่แน่ชัดที่อาจก่อให้เกิดความเสี่ยงทางชีวภาพ เพื่อให้เกิดความปลอดภัย และสร้างความเชื่อมั่นต่อผู้ปฏิบัติงาน ชุมชน และภาคประชาสังคม จากการศึกษาและรวบรวมข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับระบบการตรวจรับรองมาตรฐานความปลอดภัยทางชีวภาพของต่างประเทศ ที่เป็นแนวปฏิบัติที่เป็นเลิศ (best practice) จากหน่วยงานระดับสากลที่เป็นที่ยอมรับ รวมถึงกฎระเบียบและข้อกำหนดเกี่ยวกับความปลอดภัยทางชีวภาพภายในประเทศ พบว่าการกำกับดูแลส่วนใหญ่ใช้หลักในการประเมินความเสี่ยงของสิ่งที่ดำเนินงาน และเลือกใช้สภาพควบคุมที่เหมาะสมเพื่อควบคุมมิให้เกิดอันตรายต่อผู้ปฏิบัติงาน ชุมชน และสิ่งแวดล้อม เช่น งานที่มีความเสี่ยงสูง ก็จะมีข้อกำหนดของสภาพควบคุมที่เข้มงวดเพิ่มมากขึ้น โดยมีกลไกสำคัญในการดำเนินงาน ได้แก่ หัวหน้าโครงการ และคณะกรรมการด้านความปลอดภัยของหน่วยงาน หรือที่เรียกกันโดยทั่วไปว่าคณะกรรมการความปลอดภัยทางชีวภาพระดับสถาบัน (Institutional Biosafety Committee – IBC) เป็นผู้พิจารณาประเมินความเสี่ยงของงาน และสภาพควบคุมที่เหมาะสม จากผลการสำรวจสถานภาพการดำเนินงานด้านความปลอดภัยทางชีวภาพในหน่วยงานต่าง ๆ ที่คาดว่าจะมีการดำเนินงานวิจัยด้านชีวภาพ ในหน่วยงานวิจัยภาครัฐและภาคมหาวิทยาลัยในประเทศไทย ผ่านการจัดส่งแบบสอบถามและการสัมภาษณ์ พบว่าหน่วยงานส่วนใหญ่มีงานวิจัยทางชีวภาพและตระหนักถึงความสำคัญของการดำเนินงานเพื่อให้เกิดความปลอดภัยทางชีวภาพ โดยมีการกำหนดนโยบายด้านความปลอดภัยทางชีวภาพขึ้นเป็นการเฉพาะ และมีกลไกการบริหารจัดการผ่านการจัดตั้งคณะกรรมการความปลอดภัยทางชีวภาพระดับสถาบัน (IBC) เพื่อทำหน้าที่กำกับดูแลการดำเนินงานในภาพรวม ประกอบกับกลไกอื่น ๆ อาทิ แนวทางปฏิบัติ โครงสร้างพื้นฐาน หรือฝ่ายประสานงาน อย่างไรก็ตาม การดำเนินงานของแต่ละหน่วยงานมีความแตกต่างกัน ทั้งในส่วนของแนวคิดและวิธีการทำงานที่หลากหลาย ส่งผลให้รูปแบบและกลไกที่ใช้กำกับดูแลความปลอดภัยทางชีวภาพจึงมีความแตกต่างกันไปตามบริบทของแต่ละหน่วยงาน จากการศึกษาและวิเคราะห์ข้อมูลระบบการรับรองมาตรฐานความปลอดภัยทางชีวภาพของต่างประเทศ ร่วมกับผลการสำรวจสถานภาพการดำเนินงานด้านความปลอดภัยทางชีวภาพของประเทศไทยและการประชุมระดมความคิดหน่วยงานที่เกี่ยวข้องพบว่า ระบบมาตรฐานความปลอดภัยทางชีวภาพของประเทศไทยควรประกอบด้วยขั้นตอนหลัก 3 ส่วน ได้แก่ การจัดตั้ง IBC การประเมินความเสี่ยงโครงการวิจัย และการตรวจประเมินห้องปฏิบัติการ ซึ่งระบบตรวจรับรองห้องปฏิบัติการความปลอดภัยทางชีวภาพของประเทศจะเข้มแข็ง หน่วยงานที่ดำเนินงานวิจัยจำเป็นต้องสร้างความสามารถภายในหน่วยงานในแต่ละขั้นตอน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการสร้างความเข้มแข็งของ IBC ดังนั้น เพื่อให้ข้อเสนอ ร่าง ระบบการตรวจรับรองมาตรฐานความปลอดภัยทางชีวภาพของประเทศและข้อเสนอแนะที่เกี่ยวข้องที่จัดทำขึ้นมีความยืดหยุ่น สามารถดำเนินการได้อย่างรวดเร็ว สอดคล้องกับหลักการสากล และบริบทของประเทศ และไม่ก่อให้เกิดความซ้ำซ้อนของการดำเนินงาน จึงเสนอให้ใช้กลไกการกำกับดูแลโดย IBC ที่มีอยู่เดิมภายในหน่วยงานให้เกิดประโยชน์สูงสุด โดยมุ่งเน้นที่การพัฒนา IBC ให้เป็นไปตามมาตรฐาน ผ่านระบบการขึ้นทะเบียน และการกำหนดเงื่อนไของค์ประกอบ คุณวุฒิ ประสบการณ์ และความเชี่ยวชาญของ IBC ทั้งนี้ การมีหน่วยงานกลางที่รับผิดชอบการขึ้นทะเบียน/รับรอง IBC จะเป็นกลไกสำคัญในการยกระดับมาตรฐานของ IBC อย่างไรก็ดี การพัฒนาระบบมาตรฐานความปลอดภัยทางชีวภาพยังมีประเด็นด้านเทคนิคที่หลากหลาย ทั้งการประเมินความเสี่ยงโครงการวิจัย และการพิจารณาระดับความปลอดภัยทางชีวภาพของห้องปฏิบัติการ จำเป็นต้องมีหน่วยงานสนับสนุนด้านเทคนิคเพื่อจัดทำคู่มือ แนวทางปฏิบัติ check list และหลักสูตรฝึกอบรมต่าง ๆ ดังนั้น การพัฒนาระบบตรวจรับรองมาตรฐานความปลอดภัยทางชีวภาพของประเทศไทย ควรเริ่มจากการขึ้นทะเบียน/รับรอง IBC เพื่อให้ IBC มีการดำเนินงานในมาตรฐานเดียวกัน โดยมีหน่วยงานกลางสนับสนุนการขึ้นทะเบียน และมีหน่วยงานสนับสนุนด้านเทคนิคดำเนินกิจกรรมเสริมสร้างขีดความสามารถในขั้นตอนการดำเนินงานของ IBC การประเมินความเสี่ยงงานวิจัย และการตรวจรับรองห้องปฏิบัติการ

คำสำคัญ