โครงการ เชิงช่าง งามศิลป์ ถิ่นนครลำปาง

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาและรวบรวมชิ้นงานของช่างศิลป์ท้องถิ่นในพื้นที่ จังหวัดลำปางและดำเนินการเชิงลึกด้านพุทธศิลป์ (งานปูนปั้น งานไม้แกะสลัก และงานลงรักปิดทอง (ลายคำ)) รวมทั้งถอดองค์ความรู้และจัดทำหนังสือ 2) อนุรักษ์ ฟื้นฟู ถ่ายทอดองค์ความรู้งานศิลป์ท้องถิ่น งานพุทธศิลป์นครลำปาง (งานปูนปั้น งานไม้แกะสลัก และงานลงรักปิดทอง (ลายคำ)) และ3) หาแนวทางการพัฒนาให้งานช่างศิลป์ท้องถิ่นได้รับการสืบทอด สามารถดำรงอยู่ได้อย่างสง่างามท่ามกลางกระแสความเปลี่ยนแปลงและสามารถต่อยอดเป็นอาชีพในอนาคต เป็นการวิจัยแบบผสมผสานวิธี (Mixed Methods Research) ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพเก็บและวิเคราะห์ข้อมูลที่ได้จากการสัมภาษณ์ การสนทนากลุ่ม และการสังเกตทั้งแบบมีส่วนร่วมและไม่มีส่วนร่วม และใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงปริมาณเก็บและวิเคราะห์ข้อมูลที่ได้จากแบบประเมินความพึงพอใจการอบรมเชิงปฏิบัติการเพื่อ ให้บรรลุวัตถุประสงค์ของการวิจัยที่ตั้งไว้ นำเสนอผลการศึกษาในรูปแบบพรรณนา (Descriptive Analysis) สามารถสรุปผลการวิจัยได้ดังนี้ 1. การศึกษาและรวบรวมชิ้นงานของช่างศิลป์ท้องถิ่นในพื้นที่จังหวัดลำปางและดำเนินการเชิงลึกด้านพุทธศิลป์ (งานปูนปั้น งานไม้แกะสลัก และงานลงรักปิดทอง (ลายคำ)) รวมทั้งถอดองค์ความรู้และจัดทำหนังสือ พบว่าช่างศิลป์ท้องถิ่นในจังหวัดลำปางมีจำนวนทั้งสิ้น 22 คน แบ่งเป็น งานลงรักปิดทอง 7 คน งานปูนปั้น 8 คน และงานไม้แกะสลัก 7 คน โดยช่างศิลป์หนึ่งคน อาจจะสามารถทำงานศิลป์ได้มากกว่าหนึ่งงาน/ประเภท โดยมีข้อค้นพบการดำรงอยู่ของงานศิลป์ท้องถิ่นจังหวัดลำปางใน 4 ประเด็นคือ (1) การประกอบอาชีพช่างศิลป์เพื่อเลี้ยงชีพ เลี้ยงครอบครัว อยู่ที่ประมาณร้อยละ 70 ของช่างศิลป์ทั้งหมด (2) ทำนุบำรุงพระพุทธศาสนา ถวายเป็นพุทธบูชาแก่พระพุทธศาสนา อนุรักษ์ รักษา สืบทอดงานช่างศิลป์ อยู่ที่ประมาณร้อยละ 30 ของช่างศิลป์ทั้งหมด (3) ช่างจะเรียนรู้การทำงานพุทธศิลป์ด้วยตนเอง เพราะหาผู้ทำงานตรงตามความต้องการของตนได้ยากและต้องใช้งบประมาณมากในการทำงาน (4) การไม่สามารถหาวัสดุที่มีคุณภาพเพื่อใช้ทำงานพุทธศิลป์ ได้ง่ายเช่นในอดีต ซึ่งเป็นประเด็นที่น่าสนใจ เพราะทำให้เห็นว่า ช่างศิลป์ท้องถิ่นจังหวัดลำปางลดจำนวนลงอย่างมีนัยยะ เพราะยังขาดวิธีการ/กลไกการจัดการที่เหมาะสมในการสืบทอดทุนมรดกทางวัฒนธรรมที่สำคัญ 2. การอนุรักษ์ ฟื้นฟู ถ่ายทอดองค์ความรู้งานศิลป์ท้องถิ่น งานพุทธศิลป์นครลำปาง (งานปูนปั้น งานไม้แกะสลัก และงานลงรักปิดทอง (ลายคำ)) จากการอบรมเชิงปฏิบัติการอนุรักษ์ ฟื้นฟู ถ่ายทอดองค์ความรู้งานศิลป์ท้องถิ่นงานพุทธศิลป์นครลำปางทั้ง 3 ครั้ง พบว่าผู้เข้าร่วมอบรมมีความพึงพอใจ อยู่ในระดับมากที่สุด เช่น ด้านวิทยากร ด้านกิจกรรม ด้านสถานที่/ระยะเวลา/อาหาร ด้านการให้บริการของเจ้าหน้าที่โครงการ ด้านความรู้ความเข้าใจและด้านการนำความรู้ไปใช้ ส่วนประเด็นด้านความรู้ความเข้าใจ ก่อน – หลัง ของผู้เข้าอบรม พบว่ากิจกรรมอบรมเชิงปฏิบัติการทั้ง 3 ครั้ง ผู้เข้าร่วมอบรมได้ประเมินความรู้ ความเข้าใจ ก่อนเข้าร่วมการอบรมของตนเองอยู่ในระดับน้อย แต่หลังการอบรมได้ประเมินความรู้ความเข้าใจอยู่ในระดับมากที่สุด ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความสำเร็จของกิจกรรมว่าสามารถสร้างความรู้ความเข้าใจที่เพิ่มขึ้นให้กับผู้เข้าร่วมกิจกรรมได้เป็นอย่างดี 3. แนวทางการพัฒนาให้งานช่างศิลป์ท้องถิ่นได้รับการสืบทอด สามารถดำรงอยู่ได้อย่างสง่างาม ท่ามกลางกระแสความเปลี่ยนแปลงและสามารถต่อยอดเป็นอาชีพในอนาคต ผลการวิจัยสรุปได้ว่า การประยุกต์ใช้นวัตกรรม/เทคโนโลยีกับงานพุทธศิลป์ในบริบทสมัยใหม่ ได้ใช้แอพพลิเคชั่นที่สามารถช่วยในการออกแบบและสร้างแม่แบบลวดลายคือ แอพพลิเคชั่น Sketchbook ที่สามารถสร้างลายเส้นที่คมชัด และส่งข้อมูลต้นแบบไปยังโปรแกรม Adobe Illustrator ได้ สำหรับงานลงรักปิดทอง (ลายคำ) และงานปูนปั้น จะส่งข้อมูลไปยังเครื่องตัด Mimaki CG-60SR Cutting Plotter ซึ่งเป็นเครื่องมือที่ใช้ตัดแผ่นพลาสติกหรือแผ่นสติ๊กเกอร์ที่จะใช้เป็นแม่แบบ สำหรับงานไม้แกะสลัก จะส่งข้อมูลไปยังเครื่อง CNC Machine ที่ควบคุมด้วยระบบคอมพิวเตอร์ สำหรับการแกะฉลุลายเส้นบนแผ่นไม้ ส่วนแนวทางการส่งเสริม ถ่ายทอดและสืบสานความรู้ของงานศิลป์ท้องถิ่น ชุมชนเห็นชอบร่วมกันให้จัดตั้งศูนย์อนุรักษ์พุทธศิลป์นครลำปางที่วัดปงสนุก ซึ่งเป็นแหล่งศึกษาดูงานและเรียนรู้งานพุทธศิลป์ที่สำคัญของจังหวัดลำปาง และสามารถเชื่อมโยงกับแหล่งเรียนรู้และพิพิธภัณฑ์ต่าง ๆ ภายในวัดและชุมชนต่างๆได้เป็นอย่างดี นอกจากนั้นยังมีการวางแนวทางการพัฒนาหลักสูตรนำร่องด้านการอนุรักษ์ ฟื้นฟูและพัฒนาผลงานศิลป์ท้องถิ่น ที่ถูกพัฒนาเป็นหลักสูตรระยะสั้นให้สอดคล้องกับบริบทเชิงพื้นที่จังหวัดลำปาง ทั้งหมด 3 โมดูล ใช้เวลา 54 ชั่วโมง ได้แก่ โมดูลที่ 1 ฮีตฮอยงานศิลป์นครลำปาง จำนวน 6 ชั่วโมง โมดูลที่ 2 สืบสานตำนานงานช่างศิลป์นครลำปาง จำนวน 36 ชั่วโมง และโมดูลที่ 3 ทักษะเพื่ออนาคต : สร้างงาน สร้างอาชีพ สร้างรายได้ไปกับงานศิลป์นครลำปาง จำนวน 12 ชั่วโมง

คำสำคัญ