สัตว์สัญลักษณ์ทางพระพุทธศาสนา : การสังเคราะห์คติธรรมและความเชื่อสู่การสร้างสรรค์พุทธศิลปกรรมของวัดในจังหวัดพิจิตร
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
ชื่อรายงานการวิจัย สัตว์สัญลักษณ์ทางพระพุทธศาสนา : การสังเคราะห์คติธรรมและความเชื่อ สู่การสร้างสรรค์พุทธศิลปกรรมของวัดในจังหวัดพิจิตรผู้วิจัย นายชัยภัทร ปทุมทา พระครูพิพัฒน์สุตคุณ (ธัญพิสิษฐ์ จำนิล) พระปลัดทัศนพล เขมจาโร (พรหมมา) นางสาวกวีภัทร ฉาวชาวนา ว่าที่ร้อยตรีหญิง ดร.นพวรรณ์ ไชยชนะส่วนงาน มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย หน่วยวิทยบริการจังหวัดพิจิตรปีงบประมาณ ๒๕๖๓ทุนอุดหนุนการวิจัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยบทคัดย่อ วิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ ๑) ศึกษาวิเคราะห์คติธรรมและความเชื่อของสัตว์สัญลักษณ์ทางพระพุทธศาสนา ๒) สังเคราะห์คติธรรมและความเชื่อของสัตว์สัญลักษณ์ทางพระพุทธศาสนาที่ปรากฏในพุทธศิลปกรรมในจังหวัดพิจิตร ๓) การออกแบบสัตว์สัญลักษณ์ทางพระพุทธศาสนากับการสร้างสรรค์พุทธศิลปกรรมของวัดในจังหวัดพิจิตร เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ เน้นการวิจัยเชิงปฏิบัติการ โดยการสัมภาษณ์เชิงลึกกับผู้ให้ข้อมูลสำคัญเลือกแบบเจาะจงจำนวน ๒๑ รูป/คน ผลการวิจัยพบว่า ๑) ผลการศึกษาวิเคราะห์คติธรรมและความเชื่อของสัตว์สัญลักษณ์ทางพระพุทธศาสนาบริบทพื้นที่วิจัย ๗ วัด ๑) วัดโรงช้าง ตำบลโรงช้าง อำเภอเมืองพิจิตร สัตว์สัญลักษณ์ ที่พบได้แก่ สัตว์ป่าหิมพานต์ ตระกูลสิงห์ เสือ นก ช้าง ๒) วัดหัวดง ตำบลหัวดง อำเภอเมืองพิจิตร สัตว์สัญลักษณ์ ที่พบได้แก่ สัตว์ป่าหิมพานต์ ตระกูลมอม ครุฑ เป็นโบสถ์เก่าอายุกว่า ๑๐๐ ปี ๓) วัดหนองเต่า ตำบลภูมิ อำเภอบางมูลนาก สัตว์สัญลักษณ์ ที่พบได้แก่ สัตว์ จระเข้ ช้าง ม้า ปู ปลา สัตว์ป่าหิมพานต์ ตระกูลพญานาค สิงห์ เป็นโบสถ์เก่าอายุกว่า ๑๐๐ ปี ๔) วัดห้วยเขน ตำบลห้วยเขน อำเภอบางมูลนาก สัตว์สัญลักษณ์ ที่พบได้แก่ สัตว์ ช้าง สัตว์ป่าหิมพานต์ ตระกูลสิงห์ มอม เป็นโบสถ์เก่าอายุกว่า ๑๐๐ ปี ๕) วัดวังกลม ตำบลบ้านบุ่ง อำเภอเมืองพิจิตร สัตว์สัญลักษณ์ ที่พบได้แก่ สัตว์ป่าหิมพานต์ ตระกูลสิงห์ เสือ นก ช้าง ๖) วัดเทวประสาท ตำบลตะพานหิน อำเภอตะพานหิน สัตว์สัญลักษณ์ ที่พบได้แก่ สัตว์ป่าหิมพานต์ ตระกูลสิงห์ เสือ นก ช้าง ๗) วัดไผ่ท่าโพธิ์ใต้ ตำบลไผ่ท่าโพ อำเภอโพธิ์ประทับช้างสัตว์สัญลักษณ์ ที่พบได้แก่ สัตว์ป่าหิมพานต์ ตระกูลสิงห์ เสือ นก ช้าง ๒) ผลการสังเคราะห์คติธรรมและความเชื่อของสัตว์สัญลักษณ์ทางพระพุทธศาสนาที่ปรากฏในพุทธศิลปกรรมในจังหวัดพิจิตรตัวมอมว่า เป็นสัตว์ศักดิ์สิทธิ์เป็นอารักษ์ปกป้องวัดและมีหน้าที่ เฝ้าพิทักษ์ หรืออารักษ์ประตู หน้าโบสถ์ วิหาร ซุ้มโขง เป็นต้น ในด้านของพิธีกรรมการแห่ขอฝน ในอดีตนั้น ชาวบ้าน มีการใช้ตัวมอม เป็นส่วนหนึ่งของพิธีกรรมแห่ขอฝนความเชื่อซึ่งทำให้มนุษย์มีความหวังในการดำเนินชีวิตประจำวัน ในปัจจุบัน ตลอดถึงความหวังของชีวิตในอนาคต และสัมปรายภพด้วย ความเชื่อของมนุษย์นั้นมีความผูกพันอยู่กับลัทธิ และศาสนาเป็นสำคัญ มนุษย์มีความเชื่อในสิ่งต่างๆ พร้อมไปกับความเชื่อในเรื่องศีลธรรมด้วย ๓) ผลการการออกแบบสัตว์สัญลักษณ์ทางพระพุทธศาสนากับการสร้างสรรค์พุทธศิลปกรรมของวัดในจังหวัดพิจิตรการออกแบบสัตว์สัญลักษณ์ทางพระพุทธศาสนากับการสร้างสรรค์พุทธศิลปกรรมของวัดในจังหวัดพิจิตรพบว่าพุทธศิลป์: ส่วนมากสร้างในวัดพุทธศิลป์ส่วนมากสร้างขึ้นในปริมณฑลของวัดเพราะศิลป์หรือช่างจะแสดงเจตจำนงในการเนรมิตศิลปกรรมด้วยพลังศรัทธาและเป็นพุทธบูชาเป็นต้น เพราะวัดเป็นศูนย์กลางของชุมชนศิลปะเช่นพระวิหารพระเจดีย์พระปรางค์หอไตรศาลาใบเสมาและประติมากรรมอาทิพระพุทธรูปและภาพจิตรกรรมซึ่งเป็นพุทธศิลป์ฝาผนังที่วาดไว้ในพระอุโบสถในพระวิหารพุทธศิลป์จึงเปรียบเสมือนเป็นสื่อนำในการรับรู้ความเข้าใจในหลักธรรมให้มีจิตใจเป็นบุญเป็นกุศลพระพุทธรูปจึงถูกสร้างสรรค์ออกมาเมื่อมองพิศแล้วให้เกิดความรู้สึกอิ่มเอมมีปีติยินดีเป็นสุขใบเสมาอยู่คู่กับวัดวัดมีใบเสมาเพราะใบเสมาเป็นหลักเขตหรือสิทธิ์เป็นเขตกำหนดเป็นที่ร่วมกระทำสังฆกรรมของพระสงฆ์คำสำคัญ : สัตว์สัญลักษณ์ทางพระพุทธศาสนา, คติธรรมและความเชื่อ, พุทธศิลปกรรมของวัด