การศึกษาความหลากหลายชีวภาพป่าไม้และการพึ่งพาป่าไม้ของชุมชนต้นน้ำห้วยหลวง

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีจุดประสงค์เพื่อจัดทำฐานข้อมูลด้านความหลากหลายทางชีวภาพป่าไม้ ให้ชุมชนได้ทราบถึงสถานะการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพที่มีอยู่ปัจจุบันของป่าชุมชนในท้องถิ่นของตนเอง ผลสำรวจแปลงตัวอย่างในป่าชุมชนบ้านโคกล่าม พบว่าในแปลงไม้ใหญ่ พบพรรณไม้ทั้งสิ้น 70 ต้น จำนวน 22 ชนิด 8 วงศ์ 19 สกุล โดยวงศ์ยางนา(Dipterocarpaceae) พบมากที่สุดโดยชนิดพรรณที่มีค่าดัชนีความสำคัญ (IVI) สูงสุดคือ แดง (Xylia xylocarpa)เท่ากับ 48.30 แสดงว่า ต้นแดง เป็นพืชที่มีความสำคัญที่สุดต่อระบบนิเวศป่าชุมชนบ้านโคกล่าม และพบว่า หมี่ (Litsea glutinosa (Lour.) C.B.Rob)มีค่า IVI เท่ากับ 3.67 เป็นพืชที่พบน้อย ซึ่งอนาคตมีแนวโน้มว่าอาจสูญพันธไปได้ ในแปลงไม้หนุ่มยังคงพบว่า แดง มีค่า IVI มากที่สุดและสามารถเจริญเติบโตทดแทนไม้ใหญ่ในอนาคตได้ ส่วนแปลงไม้พื้นล่าง พบ ก้นครก สาบเสือ ฮังเปาะ และแดง กระจายอยู่ทั่วไปในพื้นที่ป่า นอกจากนั้นยังพบว่า ค่าดัชนีความหลากชนิด (H) ของไม้หนุ่มสูงกว่าไม้ใหญ่ ทั้งนี้อาจเป็นเพราะว่าอยู่ในช่วงของการขึ้นทดแทน (Successional Status)ป่าชุมชนบ้านโนนโพธิ์ พบพรรณไม้ จำนวน 31 ชนิด 22 วงค์ 29 สกุล โดยวงศ์ย่อยถั่วพบ (Fabaceae) พบพรรณไม้ทั้งสิ้น 71 ต้น จำนวน 19ชนิด 15 วงศ์ 19 สกุลพบว่าพรรณไม้ใหญ่มีค่า IVI สูงสุดคือ มะค่าแต้ (Sindora siamensis Teijsm) เท่ากับ 56.14 แสดงให้เห็นว่า มะค่าแต้ เป็นพืชที่มีความสำคัญที่สุดต่อระบบนิเวศป่าชุมชนบ้านโนนโพธิ์ ในขณะที่ไม้ใหญ่ที่มีค่าIVI น้อยที่สุด เท่ากับ 1.85 คือ ดูกไก่ (Hedyotis capitellata Wall)สมควรที่จะอนุรักษ์ไว้เพราะเป็นพืชที่พบน้อยมีแนวโน้มว่าอาจสูญพันธุ์ไปได้ส่วนไม้หนุ่มที่มีดัชนีความสำคัญสูงสุดคือ คอม (Microcos paniculata Linn) มีค่าเท่ากับ 30.49พืชที่มีกล้าไม้หรือไม้พื้นล่าง พบว่า มะค่าแต้ เป็นพืชพรรณที่มีจำนวนมากมีกระจายอยู่ทั่วไปในพื้นที่ป่า และพบว่า ไม้ใหญ่ มีค่าดัชนีความหลากหลายของพรรณไม้ (H’) มากที่สุด รองลงมาคือ ไม้ขนาดเล็กหรือไม้พื้นล่างและไม้หนุ่ม แสดงให้เห็นว่าสังคมป่าชุมชนบ้านโนนโพธิ์ ในปัจจุบันความสมบูรณ์ของพรรณไม้ใหญ่มีมากกว่าไม้หนุ่มและไม้กล้าไม้หรือไม้พื้นล่างส่วนในป่าชุมชนบ้านหนองแวงพัฒนา (ป่าดิบแล้ง) พบพรรณไม้ในแปลงไม้ใหญ่ทั้งสิ้น 207 ต้น จำนวน 29 ชนิด 16 วงค์ 21 สกุล โดยวงศ์ยางพารา (Euphorbiaceae)พรรณไม้ใหญ่มีค่าดัชนีความสำคัญ (IVI) สูงสุดคือ อะราง (Peltophorum dasyrhachis) มีค่าเท่ากับ 85.06 ในขณะที่ค่า IVIน้อยที่สุด เท่ากับ 1.53 คือ ส้อ (Gmelina arborea Roxb) ส่วนไม้หนุ่มที่มีดัชนีความสำคัญสูงสุดคือ เม็ก Syzygium gratum (Wight) S.N. Mitra มีค่าเท่ากับ 69.88 แสดงว่า เม็ก เป็นพรรณไม้หนุ่มที่มีความสำคัญต่อระบบนิเวศ และสามารถที่จะเจริญเติบโตทดแทนไม้ใหญ่ในอนาคตได้และพบว่า ไม้ใหญ่ มีค่าดัชนีความหลากหลายของพรรณไม้ (H’) มากที่สุด รองลงมาคือ ไม้ขนาดเล็กหรือไม้พื้นล่างและไม้หนุ่ม ที่แสดงให้เห็นว่าสังคมป่าชุมชนบ้านหนองแวงพัฒนา มีความสมบูรณ์ของพรรณไม้ใหญ่มากกว่าไม้หนุ่มและไม้ขนาดเล็กหรือไม้พื้นล่างจากการกําหนดลักษณะการใช้ประโยชน์ผลผลิตจากป่าของชาวบ้านในชุมชนที่ได้เข้าใช้ประโยชน์ผลผลิตจากป่าชุมชน พบว่า ชาวบ้านในป่าชุมชนบ้านโคกล่ามได้นำผลผลิตจากป่าเพื่อบริโภคในครัวเรือนและจำหน่ายมากที่สุด ได้แก่ พืชผักป่า พืชกินหัวและเห็ดป่าและประโยชน์จากการบริการและการพึ่งพิงระบบนิเวศป่าที่มีต่อของชาวบ้านในชุมชน พบว่า ชาวบ้านป่าชุมชนบ้านโคกล่าม ให้ความสำคัญเป็นอันดับที่ 1 ต่อการลดภาวะโลกร้อนรองลงมาได้แก่ การเป็นแหล่งศึกษาพันธ์พืชและสัตว์ป่าของท้องถิ่น ชาวบ้านจากป่าชุมชนบ้านโนนโพธิ์ ให้ความสำคัญต่อการเป็นทุ่งหญ้าเพื่อเลี้ยงสัตว์ เป็นอันดับที่ 1 รองลงมาได้แก่ เป็นแหล่งรายได้ของชุมชน และ แหล่งอาหารของชาวบ้านในท้องถิ่นตามลำดับ ส่วนชาวบ้านจากป่าชุมชนบ้านหนองแวงพัฒนา พบว่า ป่าชุมชนเป็นทุ่งหญ้าเพื่อเลี้ยงสัตว์และเป็นแหล่งอาหารของชาวบ้านในชุมชน สำคัญเป็นอันดับที่ 1 รองลงมาได้แก่ เป็นแหล่งรายได้ของชุมชน

คำสำคัญ