การประเมินผลกระทบของโควิด19 ต่อต้นทุนการดำเนินงานของโรงพยาบาลรัฐ

บทคัดย่อ

การแพร่ระบาดของโรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 (COVID-19) หรือโรคโควิด 19 ซึ่งเป็นโรคอุบัติใหม่ได้แพร่ระบาดในหลายประเทศทั่วโลกรวมทั้งประเทศไทย ในประเทศไทยการระบาดของโรคโควิด 19 เริ่มต้นตั้งแต่ปีงบประมาณ 2563 และต่อเนื่องถึงปีงบประมาณ 2564 การระบาดส่งผลกระทบต่อสถานพยาบาลทั้งในการปรับเปลี่ยนรูปแบบบริการสุขภาพและการเพิ่มขึ้นของต้นทุนบริการที่รวมทั้งการป้องกันโรค และการรักษาพยาบาล การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาต้นทุนบริการของโรงพยาบาล และประเมินผลกระทบของโรคโควิด 19 ต่อการใช้ทรัพยากรของโรงพยาบาลสังกัดสำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข ในช่วงการระบาดของโรคโควิด 19 การศึกษานี้แบ่งออกเป็น 2 ส่วน 1) การวิเคราะห์ต้นทุน ด้วยวิธี Quick method โดยใช้ข้อมูลของโรงพยาบาลที่อยู่ในสังกัดสำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข จำนวน 898 แห่ง โดยใช้ข้อมูลจากกองเศรษฐกิจสุขภาพและหลักประกันสุขภาพ สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข กระทรวงสาธารณสุข ปีงบประมาณ 2562 - 2564 2) การวิเคราะห์ต้นทุน ด้วยวิธี top-down และ bottom-up และคำนวณต้นทุนรายกิจกรรมที่สำคัญในการให้บริการผู้ป่วยโรคโควิด 19 จำแนกเป็นข้อมูล 3 ชุด ได้แก่ (ก) ข้อมูลจาก 17 โรงพยาบาล (ระดับทุติยภูมิและระดับตติยภูมิ) ปีงบประมาณ 2562-2563 (ข) ข้อมูลจาก 5 โรงพยาบาล (ระดับตติยภูมิ) ปีงบประมาณ 2562 – 2564 และ (ค) ข้อมูลจาก 36 โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) (ระดับปฐมภูมิ) ปีงบประมาณ 2562 -2564 ผลการวิเคราะห์ต้นทุนด้วยวิธี Quick method ของโรงพยาบาลในสังกัดสำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข จำนวน 898 แห่ง ปีงบประมาณ 2562-2564 พบว่า เมื่อเปรียบเทียบปีงบประมาณ 2563 และ ปีงบประมาณ 2562 จำนวนผู้ป่วยนอกและจำนวนผู้ป่วยในลดลง ร้อยละ 7.70 และ 6.63 ตามลำดับ เมื่อเปรียบเทียบปีงบประมาณ 2564 และปีงบประมาณ 2563 จำนวนผู้ป่วยนอกและจำนวนผู้ป่วยในเพิ่มขึ้น ร้อยละ 14.17 และ 0.86 ตามลำดับ ต้นทุนของบริการโรงพยาบาลมีการเพิ่มขึ้นทุกปี โดยปีงบประมาณ 2563 เมื่อเปรียบเทียบกับปีงบประมาณ 2562 มีต้นทุนเพิ่มขึ้นร้อยละ 3.28 ค่าแรงเพิ่มขึ้น ร้อยละ 3.49 ค่าวัสดุเพิ่มขึ้น ร้อยละ 2.31 และค่าลงทุนเพิ่มขึ้น ร้อยละ 6.79 ในปีงบประมาณ 2564 เมื่อเปรียบเทียบกับปีงบประมาณ 2563 มีต้นทุนเพิ่มขึ้นร้อยละ 10.61 ค่าแรงเพิ่มขึ้น ร้อยละ 6.44 ค่าวัสดุเพิ่มขึ้น ร้อยละ 18.01 และค่าลงทุนเพิ่มขึ้น ร้อยละ 3.16 เมื่อมีการแพร่ระบาดของโรคโควิด 19 สถานการณ์การเงินและรายรับของโรงพยาบาลในสังกัดสำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุขดีขึ้น ผลการวิเคราะห์ต้นทุน ด้วยวิธี top-down (ก) ข้อมูลจาก 17 โรงพยาบาล (ระดับทุติยภูมิและระดับตติยภูมิ) ปีงบประมาณ 2563 โรงพยาบาลที่ศึกษาทั้ง 17 แห่ง มีต้นทุนรวมที่จำแนกเป็น ต้นทุนหน่วยบริการผู้ป่วย เฉลี่ยร้อยละ 82.9 ต้นทุนหน่วยสนับสนุน เฉลี่ยร้อยละ 13.7 และตุ้นทุนอื่นๆ เฉลี่ยร้อยละ 3.4 เมื่อวิเคราะห์ โครงสร้างต้นทุน พบว่ามีสัดส่วนค่าแรง เฉลี่ยร้อยละ 45.8 ค่าวัสดุ เฉลี่ยร้อยละ 37.4 ค่าลงทุน เฉลี่ยร้อยละ 16.7 (ข) ข้อมูลจาก 5 โรงพยาบาล (ระดับตติยภูมิ) ปีงบประมาณ 2563 โรงพยาบาลทั้ง 5 แห่ง มีจำนวนผู้ป่วยนอกและ ผู้ป่วยในลดลงเมื่อเปรียบเทียบระหว่างปีงบประมาณ 2562 แต่เมื่อเปรียบเทียบระหว่างปีงบประมาณ 2564 และ ปีงบประมาณ 2563 พบว่า มีผู้ป่วยมารับบริการเพิ่มขึ้นมาก วันนอนโรงพยาบาลเฉลี่ยเพิ่มขึ้น และมีการระบาดของโรคโควิด 19 เพิ่มมากขึ้น ปีงบประมาณ 2564 โรงพยาบาลมีต้นทุนเพิ่มขึ้นเฉลี่ยร้อยละ 13.99 เมื่อเปรียบเทียบกับปีงบประมาณ 2563 ค่าแรงเปลี่ยนแปลง ระหว่าง ลดลงร้อยละ 28.12 และ เพิ่มขึ้นร้อยละ 13.60 ค่าวัสดุเพิ่มขึ้น ร้อยละ 11.00 – 74.30 และค่าลงทุนเพิ่มขึ้น ร้อยละ 10.00- 187.20 ต้นทุนผู้ป่วยนอกต่อครั้งเปลี่ยนแปลง ระหว่างลดลงร้อยละ 22.7 และเพิ่มขึ้นร้อยละ 11.4 ต้นทุนผู้ป่วยในต่อรายเปลี่ยนแปลง ระหว่างลดลงร้อยละ 48.6 และเพิ่มขึ้นร้อยละ 66.1(ค) ข้อมูลจากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) (ระดับปฐมภูมิ) ปีงบประมาณ 2563 ต้นทุนรวมเฉลี่ยของรพ.สต. ทั้ง 36 ลดลงจากปีงบประมาณ 2562 ร้อยละ 10 ในปีงบประมาณ 2564 ต้นทุนรวมเฉลี่ยเพิ่มขึ้นจากปีงบประมาณ 2563 เฉลี่ยร้อยละ 8 ต้นทุนรวมในปีงบประมาณ 2564 จะน้อยกว่า ปีงบประมาณ 2562 ยกเว้นพื้นที่ที่มีการระบาดของโรคโควิด 19 ในระดับรุนแรงผลการวิเคราะห์ต้นทุน ด้วยวิธี bottom-up และการคำนวณต้นทุนรายกิจกรรมที่สำคัญในการให้บริการผู้ป่วยโรคโควิด 19(ก) ข้อมูลจาก 17 โรงพยาบาล (ระดับทุติยภูมิและระดับตติยภูมิ) ในปีงบประมาณ 2563 พบข้อมูลผู้ป่วยในที่ได้รับการวินิจฉัยโรคว่าเป็นโรค โควิด 19 เพียง 47 ราย โดยมีวันนอนโรงพยาบาลเฉลี่ย 16.4 วัน ต้นทุนในการรักษาเฉลี่ยต่อรายเท่ากับ 129,201 บาท ต้นทุนต่อ AdjRW เท่ากับ 127,919 บาท เมื่อพิจารณาสัดส่วนต้นทุนหรือตัวผลักดันต้นทุน พบว่า ต้นทุนส่วนใหญ่เป็นค่าบริการพยาบาล ร้อยละ 37.0 รองลงมาคือค่าห้องค่าอาหาร ร้อยละ 35.3 อุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคลสำหรับการติดเชื้อ โควิด 19 ร้อยละ 12.5 ค่ายา ร้อยละ 6.1 ค่าตรวจทางห้องปฏิบัติการ ร้อยละ 2.8(ข) ข้อมูลจาก 5 โรงพยาบาล (ระดับตติยภูมิ) ปีงบประมาณ 2562 – 2564ในปีงบประมาณ 2564 จำนวนผู้ป่วยนอกและผู้ป่วยในโรคโควิด 19 เพิ่มขึ้นมากในทุกโรงพยาบาล โดยผู้ป่วยส่วนใหญ่จะถูกรับไว้เป็นผู้ป่วยใน และเป็นกลุ่มสังเกตอาการ ถึงร้อยละ 53.7 นอนโรงพยาบาลเฉลี่ย 11 วัน ต้นทุนเฉลี่ยต่อราย 25,371 บาท ต้นทุนเฉลี่ยต่อ AdjRW 30,545 บาท และต้นทุนเฉลี่ยต่อวัน 2,316 บาท ต้นทุนส่วนใหญ่ เป็นค่าห้องค่าอาหาร ค่าบริการพยาบาล ค่าเวชภัณฑ์ที่มิใช่ยา และค่าชุดป้องกันส่วนบุคคลและวัสดุการแพทย์ หากเป็นผู้ป่วยโควิด 19 ที่มีอาการรุนแรงและนอนโรงพยาบาลนานจะมีต้นทุนเฉลี่ยสูงถึง 137,885 บาทต่อราย ผลจากการทำนายต้นทุนผู้ป่วยในโควิด 19 ต่อราย ด้วยสถิติสมการถดถอย พบว่า การมีโรคร่วม กลุ่มผู้ป่วยที่อยู่ในกลุ่มวินิจฉัยโรคร่วมที่มีความรุนแรง การใส่เครื่องช่วยหายใจ การใช้เครื่องควบคุมการให้ออกซิเจนอัตราการไหลสูง และต้นทุนบริการพยาบาลอธิบายต้นทุนผู้ป่วยโรคโควิด 19 ได้อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ร้อยละ 64.5 (ค) ข้อมูลจากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) (ระดับปฐมภูมิ)ต้นทุนรวมเฉลี่ยรายกิจกรรมของบริการที่เกี่ยวข้องกับโรคโควิด 19 ของรพ.สต.ขนาดเล็ก ขนาดกลาง และขนาดใหญ่ อยู่ที่ 501,922 903,411 และ 1,094,988 บาท ตามลำดับ ต้นทุนรายกิจกรรมของบริการที่เกี่ยวข้องกับโรคโควิด 19 ของรพ.สต. คิดเป็นร้อยละ 20.55 ของต้นทุนรวมของบริการทั้งหมดของ รพ.สต. ขณะที่เมื่อเปรียบเทียบเฉพาะในส่วนกิจกรรมของบริการที่เกี่ยวข้องกับโรคโควิด 19 พบว่า บริการที่มีต้นทุนที่สูงที่สุด 3 ลำดับแรก ได้แก่ การไปช่วยให้บริการสุขภาพที่หน่วยงานอื่น (ร้อยละ 17.57 – 35.05) การฉีดวัคซีน ในพื้นที่รพ.สต. และในชุมชน ในกลุ่มผู้สูงอายุ และผู้ป่วยติดเตียง (ร้อยละ 19.45 – 22.44) และการสอบสวนโรค (ร้อยละ 17.05 – 24.87) ตามลำดับ ข้อมูลต้นทุนของโรงพยาบาลในสถานการณ์การแพร่ระบาดของโรคโควิด 19 ที่ได้จากการศึกษานี้ จะเป็นข้อมูลพื้นฐานชุดหนึ่งในการนำไปสู่การจัดสรรงบประมาณที่สมเหตุผลและสำหรับการรับมือกับโรคอุบัติใหม่ในอนาคตต่อไป อย่างไรก็ตามด้วยบริบทที่แตกต่างกันโดยเฉพาะระดับความรุนแรงของสถานการณ์การแพร่ระบาดของโรคโควิด 19 ซึ่งส่งผลให้มีความหลากหลายของบริการสุขภาพที่ตอบสนองต่อสถานากาณ์ การใช้ทรัพยากร และต้นทุนรายกิจกรรมของบริการ ตามการจัดการของแต่ละโรงพยาบาล ดังนั้นการนำผลของการศึกษาครั้งนี้ไปใช้ประโยชน์ จำเป็นต้องคำนึงถึงบริบทและสถานการณ์ของโรงพยาบาลที่ศึกษาควบคู่ไปด้วย

คำสำคัญ