การมีส่วนร่วมในการปฏิรูปที่ดินของคนจนและคนด้อยโอกาส: ศึกษากรณีสิทธิชุมชนในเขตภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
การวิจัยครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ 1) ศึกษาความเป็นมาของสิทธิชุมชนท้องถิ่น พิจารณาในแง่ของความสัมพันธ์ในการใช้ทรัพยากรธรรมชาติ ที่ดิน ป่าไม้ และการมีความรู้ความเข้าใจ รวมถึงการเข้าถึงในการใช้ทรัพยากรธรรมชาติดังกล่าวในช่วงที่ระบบเศรษฐกิจยังเป็นระบบพอยังชีพ 2) ศึกษาการพัฒนาเศรษฐกิจโดยใช้ระบบทุนนิยมที่ที่ดิน ป่าไม้ กลายเป็นสินค้า และการกำหนดนโยบายของรัฐ ทำให้เป็นที่มาของปัญหาการถือครองที่ดินและการปฏิรูปที่ดิน และ 3) ศึกษาแนวทางในการให้ความสำคัญกับสิทธิชุมชนคนจนและคนด้อยโอกาสในการมีส่วนร่วมในการจัดการและการปฏิรูปที่ดินร่วมกับภาคีภาครัฐและภาคีอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง วิธีดำเนินการวิจัยในเชิงคุณภาพ ศึกษาจากเอกสาร แนวคิดทฤษฎี งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง และการสัมภาษณ์เชิงลึก ประกอบกับการสังเกตแบบมีส่วนร่วม โดยรูปแบบการวิจัยเป็นแบบชาติพันธุ์วรรณนาและแบบกรณีศึกษา ใช้แบบสัมภาษณ์เชิงลึกเป็นเครื่องมือในการเก็บรวบรวมข้อมูล ซึ่งผู้ให้ข้อมูลสำคัญ ประกอบด้วย ผู้นำชุมชน ปราชญ์ชาวบ้าน หรือภาคประชาสังคม ชาวบ้านที่ประสบปัญหาเรื่องที่ดินทำกิน หรือเคยถูกฟ้องร้องดำเนินคดี เจ้าหน้าที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หรือส่วนภูมิภาค เจ้าหน้าที่ระดับนโยบายในส่วนกลาง และนักวิชาการ รวมทั้งสิ้น 30 คน ผลการวิจัย พบว่า 1) สิทธิชุมชนโดยภาพรวมทั้ง 6 ชุมชน เกิดมาจากการรวมตัวของกลุ่มชน และการดำรงอยู่ของสิทธิหน้าที่ทางสังคม รวมถึงการมีสิทธิเสรีภาพในการเคลื่อนไหวในการกำหนดกติกาวิถีชีวิต แบบแผน การจัดสรรทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมที่สอดคล้องและเหมาะสมกับระบบนิเวศน์ คนในชุมชนมีความรู้ความเข้าใจในการได้และการใช้ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม มีการวางระเบียบ กฎ กติกาของชุมชนร่วมกัน การทำการเกษตรเป็นไปเพื่อหล่อเลี้ยงชีวิต ไม่ได้มุ่งหวังกำไร หรือต้องการผลประโยชน์จำนวนมาก หรือทำลายทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม 2) ระบบทุนนิยมและการกำหนดนโยบายของรัฐที่ขาดการมีส่วนร่วมจากภาคส่วนต่างๆ อย่างแท้จริง ล้วนเป็นที่มาของปัญหาการถือครองที่ดินและการปฏิรูปที่ดิน ไม่ว่าจะเป็นคนในชุมชนไม่ได้รับรองสิทธิในที่ดินทำกิน การลักลอบเข้ามาตัดไม้ของกลุ่มนายทุน และเกิดความขัดแย้งระหว่างชาวบ้านกับฝ่ายปกครอง รวมถึงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมถูกทำลาย และ 3) แนวทางในการให้ความสำคัญกับสิทธิชุมชนคนจนและคนด้อยโอกาสในการมีส่วนร่วมในการจัดการและการปฏิรูปที่ดินร่วมกับภาคีภาครัฐและภาคีอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ 1) รัฐควรเปิดโอกาสให้คนจน คนด้อยโอกาสรวมตัวกันเป็นองค์กรเครือข่ายที่เข้มแข็ง 2) องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นควรสนับสนุนให้ชุมชนเชื่อมโยงการทำงานกับเครือข่ายภาคส่วนต่างๆ ในลักษณะแนวราบ เน้นความสัมพันธ์แบบไม่เป็นทางการ และมีความยืดหยุ่นในการปฏิบัติงาน 3) จัดให้มีการปฏิรูปที่ดิน กำหนดเขตการใช้ที่ดิน และแผนการใช้ที่ดินขึ้นใหม่ โดยใช้ฐานข้อมูลที่ดิน และการมีส่วนร่วมของชุมชนและภาคส่วนอื่นๆ และ 4) การร่างกฎหมายที่ดิน ควรเปิดโอกาสให้ภาคประชาชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งคนจน และคนด้อยโอกาสที่ประสบปัญหาเรื่องที่ดินทำกิน เข้ามามีส่วนร่วมในการกำหนดกฎหมายนั้นๆ อย่างแท้จริง คำสำคัญ: การมีส่วนร่วม, การปฏิรูปที่ดิน, คนจนและคนด้อยโอกาส, สิทธิชุมชน