การออกแบบผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีในจังหวัดหนองคาย

บทคัดย่อ

บทคัดย่อ งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ ๓ ประการ คือ (๑) เพื่อศึกษารูปแบบการออกแบบผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดี (๒) เพื่อพัฒนาการออกแบบผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีในจังหวัดหนองคาย (๓) เพื่อศึกษาประโยชน์การใช้ผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีในจังหวัดหนองคาย การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยใช้กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการ (Action Research) มาเป็นส่วนหนึ่งของการดำเนินการวิจัย เน้นการศึกษาวิเคราะห์ทั้งในเชิงพื้นที่และกลุ่มเป้าหมาย มีการจัดกระบวนการวิจัยด้วยการถอดบทเรียนและการบูรณาการข้อมูลที่ได้จากการสัมภาษณ์ การสังเกต และการปฏิบัติการร่วมกันในพื้นที่ศึกษาและกลุ่มเป้าหมายที่กำหนดไว้โดยใช้กระบวนการตามวงจรเดมมิง (PDCA) เป็นเครื่องมือในการดำเนินงานการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมในทุกขั้นตอน ผลการวิจัยพบว่า ๑.การออกแบบผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีนั้นถือว่าเป็นเรื่องที่สามารถเข้าไปช่วยนำทางในการเข้าถึงพื้นที่ของแหล่งโบราณคดีนั้นได้ง่าย โดยหลักของการออกแบบผังแหล่งโบราณคดีนั้นจะต้องมุ่งถึงความเรียบง่ายชัดเจนและระบุที่ตั้งของอาคารและศาสนาสถานอื่นๆภายในได้อย่างชัดเจนโดยการใช้สัญลักษณ์แทนการระบุสิ่งของอาคารหรือพื้นที่เหล่านั้น ๒.การดำเนินการออกแบบผังแหล่งโบราณคดีนั้นคณะผู้วิจัยได้คัดเลือกสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีทั้งหมด ๒๐ แห่ง ในพื้นที่ ๓ อำเภอ คือ อำเภอเมืองหนองคาย อำเภอท่าบ่อ และอำเภอโพนพิสัย ซึ่งการดำเนินการออกแบบก็มีการ(๑) ออกแบบพื้นที่ที่คัดเลือกมาทั้งหมด (๒) ทำการปรับปรุงและพัฒนาผ่านกระบวนการสนทนากลุ่มจนได้ข้อสรุปและ (๓) นำไปทดลองใช้กับสถานที่จริง และชุมชนในพื้นที่ ๓ อำเภอนั้น ผลการทดลองใช้ปรากฎว่าได้ผลเป็นที่น่าพอใจกล่าวคือ ประชาชนเข้าใจในแผนผังของแหล่งโบราณคดีในจังหวัดหนองคายได้ดีและสามารถเข้าถึงแหล่งโบราณคดีได้ง่ายอีกทั้งยังสามารถระบุที่ตั้งหรือจุดที่เป็นจุดสำคัญของแหล่งโบราณคดีในชุมชนผ่านแผนผับงดังกล่าวได้ (๓) ประโยชน์ที่เกิดจากการใช้ผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีมีอยู่หลายประการ ได้แก่ (๑) ก่อให้เกิดความรู้ ที่ตั้งและพื้นที่ทั้งหมดของแหล่งโบราณคดีแต่ละแห่ง (๒) สามารถเข้าถึงแหล่งโบราณคดีแต่ละแห่งได้อย่างถูกต้อง (๓) ทำให้เกิดแรงจูงใจในการศึกษาประวัติ ความสำคัญของแหล่งโบราณคดีในพื้นที่ของประชาชนรอบๆพื้นที่นั้นๆ คำสำคัญ : การออกแบบ, การออกแบบผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดี, สรุปผลการวิจัย งานวิจัยฉบับนี้คณะผู้วิจัยมีวัตถุประสงค์ ๓ ประการ คือ (๑) เพื่อศึกษารูปแบบการออกแบบผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดี (๒) เพื่อพัฒนาการออกแบบผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีในจังหวัดหนองคาย (๓) เพื่อศึกษาประโยชน์การใช้ผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีในจังหวัดหนองคาย ผลการวิจัยพบว่า วัตถุประสงค์ข้อที่ (๑) พบว่า แนวคิดเกี่ยวกับการออกแบบผัง หรือการออกแบบโดยทั่วไปนั้นเป็นแนวคิดที่เกี่ยวข้องกับการออกแบบผัง หรือการจัดการเกี่ยวกับการวางผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีที่มีอยู่นั้นตามที่แหล่งโบราณคดีนั้นมีอยุ่ไม่ได้เข้าไปทำการเปลี่ยนแปลงหรือทำใหม่ให้เกิดกับแหล่งโบราณคดีแห่งนั้นเลย สำหรับแนวคิดเกี่ยวกับการออกแบบผังหรือผังบริเวณนั้นเป็นเรื่องของการออกแบบผังของสิ่งก่อสร้างหรือสถานที่หรือวัตถุที่ตั้งของวัตถุเพื่อให้เกิดความเป็นระเบียบเรียบร้อย หรือเป็นการออกแบบผังบริเวณเพื่อชี้ให้เห็นถึงแผนผังการจัดวางสิ่งของหรือตัวอาคารของพื้นที่แต่ละแห่งเพื่อให้เห็นว่าพพื้นที่ตรงนั้นประกอบไปด้วยอะไรบ้าง โดยหลักของการออกแบบผังหรือผังบริเวณนั้นจะต้องใช้สัญลักษณ์ประกอบหรือเป็นสัญลักษณ์แทนสิ่งของหรือสิ่งก่อสร้างภายในพื้นที่นั้นๆ นอกจากนั้นในส่วนของการออกแบบผังแหล่งโบรารคดีหรือโบราณสถานหรือวัดนั้นถือว่าเป็นแนวคิดของการออกแบบเพื่อจัดวางสิ่งของหรือพื้นที่ของวัดทั้งที่เป็นตัวอาคารหรือสิ่งก่อสร้างอื่นของวัด โดยการออกแบบผังแหล่งโบราณคดีนั้นจะมุ่งเพื่อให้เห็นถึงรายละเอียดของแหล่งโบราณคดีนั้นๆและเพื่อให้เกิดความสะดวกในการทำความเข้าใจหรือการเข้าถึงแหล่งโบราณคดีนั้นได้ง่าย ซค่างคำว่าผังหรือหลักการเขียนผังนั้นเบื้องต้นนจะต้องเข้าใจว่าผังนั้นมีอยู่ ๒ ประเภท คือ (๑) ผังบริเวณ ( Layout Plan ) หมายถึงภาพ ๒ มิติ ที่แสดงรายละเอียดในทางราบเกี่ยวกับตำแหน่งอาคารลงบนพื้นที่ก่อสร้าง บนแผนที่ในโฉนดที่ดินที่เขียนขยาย ให้รายละเอียดเกี่ยวกับระยะห่างจากแนวเขตถนน แนวเขตข้างเคียงโดยรอบ เครื่องหมายทิศเหนือ ตำแหน่งของบ่อบำบัดน้ำเสีย ทางเข้าออก การระบายน้ำทิ้ง บ่อพัก บ่อดักไขมัน และอื่นๆ ที่กฎหมายควบคุมอาคารกำหนด (๒) ผังที่ตั้ง ( Site Plan ) หรือแผนที่สังเขป หมายถึงภาพ 2 มิติ ที่แสดงรายละเอียดในทางราบเกี่ยวกับที่ตั้งของที่ดิน เพื่อแสดงให้ทราบว่าตั้งอยู่ที่ตำแหน่งใด ห่างจากถนนหลัก ถนนรองเท่าไหร่ และมีสภาพแวดล้อมโดยรอบเป็นอะไรบ้าง หรือตั้งอยู่ใกล้กับอะไรที่สังเกตุหรือมองเห็นได้ง่าย มีจุดประสงค์เพื่อต้องการแจ้งให้ผู้ที่เกี่ยวข้องได้รับทราบ ไม่เกี่ยวข้องกับรายละเอียดตัวอาคารแต่อย่างใด ดังนั้นการเขียนแผนที่ตั้ง จึงไม่ต้องมีมาตราส่วนกำกับ ให้เขียนระยะตัวเลขโดยประมาณขนาดของรูปแบบตามความเหมาะสม ซึ่งการออกแบบผังแหล่งโบราณคดีนั้นก็จะต้องอาศัยกรอบการออกแบบผังทั้งสองประเภทนี้เป็นหลัก วัตถุประสงค์ข้อที่ (๒) พบว่า ภายหลังจากที่คณะผู้วิจัยได้ลงพื้นที่สำรวจสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีในจังหวัดหนองคายแล้วจากนั้นก็ได้มีการประชุมแลกเปลี่ยนความเห็นระหว่างนักวิจัยภายยในจากนั้นก็ได้ดำเนินการออกแบบผังโดยเป็นการออกแบบผังในลักษณะทั้งที่เป็นผังบริเวณและผังที่ตั้ง โดยพิจารณาหลักการออกแบบผ่านการพิจารณาจากภาพถ่ายทางอากาศก่อนจากนั้นก็ได้ดำเนินการออกแบบผังในแต่ละพื้นที่ของสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบณาณคดีในจังหวัดหนองคาย ใน ๓ อำเภอ ได้แก่ (๑) อำเภอเมือง (๒)อำเภอท่าบ่อ (๓)อำเภอโพนพิสัย โดยพบว่าตอนที่ลงพื้นที่สำรวจนั้นจะมีการลงพื้นที่สำรวจจำนวนมากถึง ๒๖ วัด แต่การนำมาออกแบบผังนี้ทั้ง ๓ อำเภอจะใช้เพียง ๒๐ วัดดังต่อไปนี้ (๑) วัดพระธาตุเมืองลาหนอง(๒) วัดโพธิ์ชัย จังหวัดหนองคาย (๓) วัดพระธาตุบังพวน(๔) วัดพระธาตุโพนจิกเวียงงัว(๕) วัดยอดแก้ว (๖) วัดสาวสุวรรณ (๗) วัดเทพพลประดิษฐาราม(๘) วัดป่าโรงบ่มข้างไร่ยาสูบ หรือพระธาตุปู่มัง เวียงคุก (๙) ผังพระธาตุยาพ่อแก่(๑๐) เจดีย์ร้างข้างทาง (ยายคำ)(๑๑) วัดซุมซ้าง (วัดร้าง) (๑๒) แหล่งโบราณคดีบ้านโคกคอน(๑๓) วัดกัสสปมธุโรม (โพนหนองกก)(๑๔) วัดศิลาเลข(๑๕) วัดจันทอาราม(ร้าง) (๑๖) วัดมณีโคตร(๑๘) วัดแดนเมือง (๑๗) วัดคงกระพันชาตรี(๑๙) วัดหลวงพิสัยเจติยาราม(๒๐) วัดผดุงสุข หรือวัดถิ่นดุง โดยผังของแต่ละวัดนั้นเป็นผังแบบผังบริเวณและผังที่ตั้งเป็นหลัก วัตถุประสงค์ข้อที่ (๓) พบว่า สำหรับการใช้ผังในการเข้าไปศึกษานั้นย่อมก่อให้เกิดประโยชน์ในการเข้าถึงแหล่งโบราณคดีอยู่หลายประการ คือ (๑) ประโยชน์ในด้านการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม เนื่องจากเดิมทีพื้นที่ที่เป็นแหล่งโบราณคดีในจังหวัดหนองคายหลายอำเภอนั้นไม่มีคนให้ความสนใจทั้งๆที่เป็นทรัพยกรการท่องเที่ยวซึ่งสามารถนำไปจัดการท่องเที่ยวได้ในรูปแบบของการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมได้แต่ก็ยังไม่มีการดำเนินการใดๆจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเลย เป็นเหตุให้แหล่งโบราณคดีหลายแหล่งถูกละเลย ดังนั้น คณะผู้วิจัยจึงได้ทำการจัดการดลองนำเอาผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีในจังหวัดหนองคายไปใช้กับประชาชนในพื้นที่ของชุมชนเวียงคุกเพื่อสืบค้นหรือแสวงหาที่ตั้งหรือจุดที่ควรไปสำรวจหรือศึกษาก็พบว่าผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีประเภทวัดนั้นก็จะทำให้เกิดเป็นประโยชน์ในการศึกษาแหล่งโบราณคดีได้ คือ (๑) ทำให้รู้จุดที่ตั้งของแหล่งโบราณคดีในชุมชน คือ สามารถใช้เป็นแผนที่ในการค้นหาวัดหรือแหล่งบราณคดีที่ตนเองต้องการได้ (๒) ทำให้ทราบประวัติความเป็นมา เมื่อใช้ผังในการค้นหาแล้วสิ่งที่จะเกิดขึ้นตามมาก็เป็นแรงกระตุ้นให้ผู้ใช้เกิดความอยากรู้อยากเห็นและปรารถนาจะศึกษาค้นคว้าถึงข้อมูลประวัติความเป็นมาของแหล่งโบราณคดีที่ตนสนใจได้ (๓) เอื้อประโยชน์ต่อนักท่องเที่ยวและการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมของจังหวัดมากขึ้น กล่าวคือ แผนผัง หรือผังวัดหรือผังแหล่งโบราณคดีนั้นสามารถที่จะนำมาเป็นอุปกรณ์ในการเดินทางท่องเที่ยว ศึกษาหาความรู้เกี่ยวกับแหล่งโบราณคดีในจังหวัดหนองคายได้ (๒) ประโยชน์การใช้ผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีในในด้านการอนุรักษ์ กล่าวคือ ผังแหล่งโบราณคดีในจังหวัดหนองคายนั้นสามารถที่จะนำปสู่การทำความเข้าใจเกี่ยวกับประวัติความเป็นมมาของแหล่งโบราณคดีที่ตนเองต้องงการศึกษาแล้วย่อมกระตุ้นให้เกิดจิตสำนึกในการอนุรักษ์ โดยประโยชน์ของผังในด้านการอนุรักษ์นั้นก็สามารถที่จะพิจารณาได้ดังต่อไปนี้(๑) ด้านการปลูกจิตสำนึกในเรื่องของคุณค่า (๒) ด้านการรักษาและคุ้มครอง (๓) ด้านการบูรณปฏิสังขรณ์ (๔) ด้านการใช้ประโยชน์ในเชิงอนุรักษ์ (๓) ประโยชน์การใช้ผังสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีในด้านสังคม กล่าวคือ เมื่อพิจารณาผังโดยภาพรวมก็สามารถที่จะมองเห็นแต่ละพื้นที่ว่าสิ่งแวดล้อมและแหล่งโบราณคดีในจังหวัดหนองคายในแต่ละจุดนั้นอยู่ที่ไหนบ้าง และแต่ละจุดได้ระบุถึงเรื่องใดมีความสำคัญในแง่ไหนบ้าง เช่นบางจุดเป็นเขตพื้นที่เมืองเก่า เช่น เมืองประโค-เวียงคุก ซึ่งเป็นเมืองเก่า เมืองโบราณ หรือเขตเมืองโคกคอนซึ่งถือว่าเป็นเขตของเมืองในยุคก่อนประวัติศาสตร์ ซึ่งเมื่อคนหรือชุมชนพิจารณาในภาพรวมก็จะมองเห็นว่าหากไปจุดนี้จะได้รู้และเข้าใจในเรื่องของเมืองประวัติศาสตร์ แต่หากไปอีกที่หนึ่งก็จะทำให้เข้าใจในเรื่องของเมืองสมัยประวัติศาสตร์ หรือไม่ว่าจะเป็นโซนเมืองหนองคาย ตัวเมืองหนองคายจะถือว่าเป็นเขตเมืองใหม่ เป็นต้น ซึ่งผังจะช่วยให้เราเข้าใจในเรื่องของภาพรวมที่เป็นองค์ความรู้ของเมืองได้

คำสำคัญ