การสร้างคุณค่าและมูลค่าเพิ่มตลอดห่วงโซ่คุณค่าของสินค้าหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ (OTOP) บนฐานทรัพยากรไผ่จังหวัดปราจีนบุรี

บทคัดย่อ

ไผ่จัดเป็นพืชเศรษฐกิจท้องถิ่นที่สำคัญในพื้นที่จังหวัดปราจีนบุรี ดังนั้นเพื่อร่วมกันพัฒนาระบบนิเวศไผ่ให้ยั่งยืน การใช้องค์ความรู้ เทคโนโลยีและนวัตกรรมไปยกระดับความสามารถในการแข่งขัน โดยเข้าไปทำงานร่วมกับชุมชนในพื้นที่ จะเป็นการช่วยพัฒนากลุ่มผู้ประกอบการในพื้นที่ (Local Enterprise, LE) ที่เกี่ยวกับระบบนิเวศไผ่ ภายใต้แนวคิด เศรษฐกิจชีวภาพ เศรษฐกิจหมุนเวียน และเศรษฐกิจสีเขียว (Bio-Circular-Green Economy, BCG model) งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ (1) เพื่อต่อยอดศักยภาพของผลิตภัณฑ์หนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ (OTOP) กลุ่มผลิตภัณฑ์ไผ่ตลอดทั้งห่วงโซ่คุณค่า (Network Value Chain) เพื่อให้เกิดการจัดการห่วงโซ่คุณค่าใหม่ (2) เพื่อพัฒนากระบวนการผลิตของผลิตภัณฑ์และการบริการจากไผ่ให้เป็นสินค้า อัตลักษณ์ ได้มาตรฐาน และสามารถแข่งขันได้อย่างยั่งยืน และ (3) เพื่อเพิ่มศักยภาพผู้ประกอบการ OTOP และสร้างความเข้มแข็งให้ชุมชนด้วยการใช้นวัตกรรมและพัฒนากลุ่มผลิตภัณฑ์ไผ่ที่เป็นทรัพยากรพื้นถิ่น แผนงานนี้ประกอบด้วยโครงการวิจัยทั้งสิ้น 5 ชุดโครงการ (22 โครงการย่อย) มีการดำเนินงาน 15 เดือน แบ่งออกเป็น 3 ระยะ ได้แก่ ระยะเวลา 2 เดือนแรก เป็นวิเคราะห์สภาวการณ์ที่เกิดขึ้นจริงในห่วงโซ่อุปทานผลิตภัณฑ์ สภาวการณ์กลุ่ม LE ภายใต้สภาวการณ์โรคระบาด Covid-19 เพื่อนำมาสู่การคลี่ภาพการจัดการห่วงโซ่คุณค่าใหม่และเชื่อมโยงการวิจัยด้วยระบบบริหารจัดการโครงการวิจัยย่อย ระยะเวลา 10 เดือน เป็นการดำเนินงานวิจัยตามกรอบวิจัยหลักของแผนงานระดับมหาวิทยาลัย และ 3 เดือนสุดท้าย เป็นการขับเคลื่อนระบบและกลไกด้วยการสร้างโอกาสทางการตลาดและความสามารถในการแข่งขันตลอดห่วงโซ่คุณค่า ระบบบริหารจัดการโครงการของมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี (มทร.ธัญบุรี) ขับเคลื่อนแผนงานวิจัยนี้ โดยใช้สถาบันวิจัยและพัฒนาเป็นหน่วยจัดการกลางเพื่อเชื่อมโยงผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย จากภาควิชาการ หน่วยงานภาครัฐ ชุมชน ท้องถิ่นและภาคธุรกิจ บูรณาการกันเป็นภาคีเครือข่ายตลอดห่วงโซ่คุณค่า รวม 33 หน่วยงาน ร่วมวิเคราะห์ประเด็นปัญหา เพื่อสร้างมูลค่าให้กับผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นและสร้างโอกาสในการแข่งขัน โดยมีพื้นที่เป้าหมายคือ จังหวัดปราจีนบุรี ผลจากการคลี่ภาพตลอดห่วงโซ่คุณค่าจากฐานทรัพยากรไผ่พบว่า กระบวนการสำคัญในการทำงานนี้เกิดขึ้นจากการสร้างระบบและกลไกแบบเสริมพลัง (Synergism platform) ที่ดึงผู้ประกอบการที่เข้มแข็งช่วยกลุ่มที่กำลังพัฒนาในพื้นที่ ได้แก่ เกษตรกรผู้ปลูกไผ่ต้นน้ำ กลุ่มวิสาหกิจชุมชน/เกษตรกรแปลงใหญ่หน่อไม้ต้มและหน่อไม้ดอง วิสาหกิจชุมชนแปลงใหญ่ไผ่ ต.ทุ่งโพธิ์ วิสาหกิจชุมชนผู้ผลิตและแปรภาพอาหาร ต.ทุ่งโพธิ์ กลุ่มแปลงใหญ่ไผ่เขียวอีสาน ต.โพธิ์งาม ชุมชนหมู่ที่ 5 ต. เนินหอม วิสาหกิจชุมชนสหแสงชัยเสื่อลำแพนบ้านค้อ วิสาหกิจชุมชนบ้านไทรงาม และวิสาหกิจชุมชนตำบลบ้านดงบังเพื่อสังคม โดยมีบริษัทเอกชนในพื้นที่ ได้แก่ บริษัท พิมธา จำกัด Thailand Bamboo และเอกชนนอกพื้นที่ ร่วมเป็นภาคีเครือข่าย ผลผลิตที่เกิดขึ้นจากการดำเนินงานวิจัยในครั้งนี้ คือการยกระดับขีดความสามารถ LE ผ่านกลไกการบริหารที่ทำงานร่วมกับนักวิจัย มทร.ธัญบุรี บนฐานทรัพยากรไผ่จังหวัดปราจีนบุรี ได้ 4 กลุ่มเป้าหมาย (1) เกษตรกรผู้ปลูกไผ่แปลงไผ่ บริหารจัดการการเพาะปลูกหน่อและแปรภาพ เพิ่มรายได้และยอดขายผลผลิตหน่อไม้นอกฤดูด้วยการดองด้วยน้ำมะพร้าว และพัฒนากระบวนการต้ม นึ่งหน่อไม้สดด้วยการลดระยะเวลา (2) กลุ่มผู้ประกอบการ LE กลางน้ำ สามารถเพิ่มขีดความสามารถแข่งขันและโอกาสความต้องการของตลาดด้วยมาตรฐานสินค้า และอัตลักษณ์ รายได้กลุ่ม LE เพิ่มขึ้น 20% จากการพัฒนาภาพแบบผลิตภัณฑ์เสื่อลำแพนให้มีความหลากหลายจากเส้นตอกขนาดเล็กและใช้เครื่องจักรเข้าหนุนเสริม (3) มูลค่าผลิตภัณฑ์เพิ่มขึ้น ยกระดับผลิตภัณฑ์เสื่อลำแพน มีการประเมินความคุ้มค่า ROI 40% ยกระดับคุณภาพผลิตภัณฑ์หน่อไม้ตงศรีปราจีนกระจายรายได้สู่กลุ่ม 70% การบริหารจัดการและเพิ่มมูลค่าของเหลือทิ้งจากไผ่ด้วยนวัตกรรม เช่น ถังจากผงไผ่ ผลิตภัณฑ์เทอร์โมพลาสติกสตาร์จรักษ์โลกจากผงไผ่ ทรายแมว เส้นใยจากไผ่และทอเป็นผืนผ้า และ (4) ทักษะแรงงาน ยกระดับฝีมือแรงงานภูมิปัญญาสู่แรงงานรุ่นใหม่ และแรงงานคืนถิ่นผู้ได้รับผลกระทบ Covid-19 วิสาหกิจชุมชนสหแสงชัยเสื่อลำแพนบ้านค้อและหลักสูตรสำหรับธุรกิจบริการสปาเพื่อสุขภาพเพื่อยกระดับรายได้ของวิสาหกิจชุมชนตำบลดงบังเพื่อสังคม

คำสำคัญ