การพัฒนารูปแบบการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพแบบมีส่วนร่วมโดยชุมชนบนพื้นฐานสามธรรม: ธรรมะ ธรรมชาติ และวัฒนธรรม

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยแบบผสมผสาน (Mixed Methods Research) มีวัตถุประสงค์ ๑) เพื่อสำรวจและประเมินศักยภาพแหล่งท่องเที่ยวเชิงสุขภาพตามมาตรฐานของการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย ๒) เพื่อศึกษาพฤติกรรมและความต้องการต่อการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพของนักท่องเที่ยวกลุ่มเป้าหมาย ในยุควิถีใหม่ ๓) เพื่อสร้างกลยุทธ์การพัฒนาการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพแบบมีส่วนร่วมในจังหวัดอุดรธานีรองรับการท่องเที่ยวในยุควิถึใหม่ และ ๔) เพื่อพัฒนารูปแบบการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพแบบมีส่วนร่วมโดยชุมชนบนพื้นฐานสามธรรม: ธรรมะ ธรรมชาติ และวัฒนธรรมที่สอดคล้องต่อการท่องเที่ยวในยุควิถีใหม่ กลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการวิจัย คือ นักท่องเที่ยว จำนวน ๔๐๐ คน และผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องในการจัดการท่องเที่ยว คณะกรรมการการท่องเที่ยวชุมชน วัดภูตะเภาทอง เครื่องมือที่ใช้ คือ แบบประเมินมาตรฐานคุณภาพแหล่งท่องเที่ยว ทางธรรมะ ธรรมชาติ และวัฒนธรรม แบบสำรวจสภาพทั่วไปและปัญหาในการจัดการแหล่งท่องเที่ยว แบบสอบถามเกี่ยวกับพฤติกรรมและความต้องการของนักท่องเที่ยว และแบบบันทึกการสำรวจเชิงคุณภาพสภาพทั่วไปของแหล่งท่องเที่ยวเชิงสุขภาพ ผลการวิจัยพบว่า จากผลการสำรวจและประเมินความโดดเด่นในภาพรวมของแหล่งการท่องเที่ยวที่สอดคล้องกับการพัฒนาการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพโดยชุมชนบนพื้นฐาน ๓ ธรรม: ธรรมะ ธรรมชาติ และวัฒนธรรม พบว่า วัดป่าบ้านตาด วัดป่านาคำน้อย วัดสันติวนาราม วัดภูตะเภาทอง มีความโดดเด่นด้านธรรมะ ทะเลบัวแดง คำชะโนด อุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท หมู่บ้านคีรีวงกต ภูฝอยลม วัดภูตะเภาทอง มีความโดดเด่นด้านธรรมชาติ และบ้านเชียง มีความโดดเด่นด้านวัฒนธรรม การศึกษาพฤติกรรมและความต้องการต่อการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพ พบว่า เพศหญิงมีการท่องเที่ยวมากที่สุด กลุ่มอายุ ๑๘-๓๐ ปี เที่ยวมากที่สุด นักท่องเที่ยวส่วนใหญ่อาศัยอยู่ในจังหวัดอุดรธานี และใกล้เคียง คือ จังหวัดขอนแก่น และจังหวัดหนองบัวลำภู ส่วนมากออกเที่ยวเดือนละ ๑ ครั้ง สถานที่สามารถไปกลับได้ภายในวันเดียว มีจุดประสงค์การเที่ยวคือ ไหว้พระ ชมธรรมชาติ ขอโชคลาภ ชมวัฒนธรรมประเพณี ตามลำดับ เป็นการเดินทางท่องเที่ยวด้วยตัวเอง ญาติพี่น้อง และเพื่อน การพัฒนากลยุทธ์การพัฒนาการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพแบบมีส่วนร่วมด้วย TOWS Matrix จากการใช้เทคนิค SWOT Analysis วิธีการสนทนากลุ่ม (Focus Group) แบบมีส่วนร่วม SO (Strength + Opportunity) อาทิ ค้นหาและยกระดับต้นทุนทางวัฒนธรรมของชุมชนสามหนอง สร้างคุณค่าต่อการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมโดยนำมาผลิตสินค้าและบริการหลากหลายมีคุณภาพ ส่งเสริมการผลิต การแปรรูป เพิ่มประสิทธิภาพการผลิตสินค้าจากพืชสมุนไพร และสินค้าทางการเกษตรของชุมชน WO (Weakness + Opportunity) อาทิ ยกระดับมาตรฐานบุคลากรที่เกี่ยวข้องให้สามารถสื่อความหมายเรื่องราวได้อย่างถูกต้อง ST (Strength + Threats) เสริมสร้างความร่วมมือการบริหารจัดการความรับผิดชอบต่อการใช้ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมโดยการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน WT (Weakness + Threats) อาทิ พัฒนาศักยภาพกลุ่มอาชีพให้มีทักษะในการแปรรูปผลิตภัณฑ์ทางด้านการเกษตรและพืชสมุนไพรให้สอดคล้องกับการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพในชุมชน ผลการกำหนดกลยุทธ์การพัฒนารูปแบบการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพแบบมีส่วนร่วม ๑) การเพิ่มขีดความสามารถในการจัดการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพ ๒) การพัฒนาพื้นฐานและระบบบริหารจัดการท่องเที่ยวให้มีความพร้อมรองรับการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพ ๓) รูปแบบการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพแบบมีส่วนร่วมที่สอดคล้องต่อการท่องเที่ยวสามธรรม: ธรรมะ ธรรมชาติ และวัฒนธรรม การพัฒนารูปแบบการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพแบบมีส่วนร่วม ด้วยกระบวนการพัฒนา (Development Processes) การค้นหา (Explore) การวิเคราะห์ความปรารถนา (Longing) การผนึกกำลังชุมชน (Joining forces) การเสริมพลัง (Empowerment) การมีส่วนร่วม (Participation) การสนับสนุนความรู้ (Knowledge) โดยมีรูปแบบการท่องเที่ยวฯ “การท่องเที่ยว ๓ หัวใจ” (๓’s HEART Tourism) ความหมายของตัวเลข ๓ มีที่มาจากการสื่อความหมายที่มีองค์ประกอบในการผสานเส้นทางการจัดการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพโดยชุมชนบนพื้นฐาน “๓ ธรรม: ธรรมะ ธรรมชาติ วัฒนธรรม” ได้แก่ “ผัก ๓ สหาย คือ ผักก้านหญ้า ผักโกทา ผักหนามหัน” “ข้าวต้มผัดจันผา ๓ ใจ” “๓ นิเวศ คือ เมืองพญานาค เมืองหินโบราณ เมืองบาดาล” “หิน ๓ พญา คือ หินพญาประตูเมือง หินพญาเมืองกษัตริย์ หินพญาเมืองลับแล” ความหมายของ “HEART” ได้แก่ H เป็นตัวย่อจากคำว่า “Home Lodge” ที่มีมาตรฐานที่พักนักเดินทางท่องเที่ยว สะอาด สะดวกปลอดภัย ราคาเป็นธรรม รักษาสิ่งแวดล้อม และห่างไกลโควิด-๑๙ E เป็นตัวย่อจากคำว่า “Empowerment” การเสริมพลังให้กับชุมชน A เป็นตัวย่อจากคำว่า “Area Based Development” การพัฒนาเชิงพื้นที่ R เป็นตัวย่อจากคำว่า “Responsibility” ความรับผิดชอบของสมาชิกชุมชนต่อชุมชน ความรับผิดชอบของสมาชิกชุมชนต่อนักท่องเที่ยว ความรับผิดชอบของสมาชิกชุมชนต่อสังคม T เป็นตัวย่อจากคำว่า “Tourism” การท่องเที่ยวเชิงสุขภาพ (Health Tourism) การเดินทางท่องเที่ยวเยี่ยมชมสถานที่ท่องเที่ยวที่สวยสดงดงามในแหล่งท่องเที่ยวทางธรรมะ ธรรมชาติ และวัฒนธรรม การพัฒนาคำขวัญการท่องเที่ยวที่มาจากคณะกรรมการท่องเที่ยวชุมชน (๒๕๖๔) “ผ้าไหมทอมือแก้วมุกดา พญามุจลินทร์ ภาพเขียนฝ่ามือแดง ๒,๕๐๐ ปี ก้อนหินสีตะเภาทอง หลวงปู่หินหยก ธรรมชาติเขางามล้ำ มะม่วงน้ำดอกไม้นอกฤดู เที่ยวภูสู่รอยไหม” และสัญลักษณ์หรือเครื่องหมายแสดงการจัดการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพโดยชุมชนสามหนอง คือรูปหัวใจสามดวงนำมาเชื่อมประสานเป็นรูปดอกไม้บาน หัวใจดวงที่ ๑ แทนสัญลักษณ์ใบโพธิ์ มีความหมายถึง พุทธศาสนา (ธรรมะ) หัวใจดวงที่ ๒ แทนสัญลักษณ์มะม่วงน้ำดอกไม้นอกฤดู ผลผลิตทางการเกษตรของดีประจำถิ่น สื่อให้เห็นถึงความอุดมสมบูรณ์ของพื้นที่ (ธรรมชาติ) หัวใจดวงที่ ๓ แทนสัญลักษณ์ผีเสื้อ หม่อน ไหม การเลี้ยงไหม การทอผ้าของชุมชน (วัฒนธรรม) คำสำคัญ: การท่องเที่ยวเชิงสุขภาพ, การท่องเที่ยวโดยชุมชน, การท่องเที่ยวสามธรรม: ธรรมะ ธรรมชาติ วัฒนธรรม

คำสำคัญ